Tuyến giáp nằm ở đáy cổ, ngay dưới lồi thanh quản (trái cổ). Chức năng của nó là tiết ra các hormone điều hòa nhịp tim, huyết áp, nhiệt độ cơ thể và cân nặng. UTTG xảy ra khi các tế bào trong tuyến giáp bắt đầu tăng sinh và phân chia không kiểm soát, tạo thành khối u. Những tế bào bất thường này có thể xâm lấn mô xung quanh và lan sang các phần khác của cơ thể.

Theo cơ sở dữ liệu của cơ quan SEER (Giám sát, Dịch tễ học và Kết quả cuối cùng) – hệ thống báo cáo ung thư ở Hoa Kỳ – tỷ lệ mắc UTTG ở nước này đã tăng hơn gấp 3 lần từ năm 1980 đến năm 2016, từ 2,39 lên 7,54 trên 100.000 người ở nam giới và từ 6,15 lên 21,28 trên 100.000 người ở nữ giới.

Tại Việt Nam, ung thư tuyến giáp gia tăng rõ rệt, nhất là ở người trẻ và phụ nữ. Ảnh: Canva

Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc UTTG tăng rõ rệt theo thời gian, đặc biệt ở nhóm người trẻ và nữ giới. Đây là loại ung thư phổ biến thứ 6 ở nước ta (theo số liệu GLOBOCAN 2022), ước tính trên 6.120 ca mới mỗi năm. Một báo cáo của Bệnh viện Ung Bướu TP.HCM ghi nhận số ca mắc mới của UTTG ghi nhận ở bệnh viện này trong năm 2025 đạt mức cao nhất, chiếm 23% trong hơn 42.000 ca ung thư mới.

Tìm lời giải thích

Từ lâu, người ta biết rằng phơi nhiễm liều cao bức xạ ion hóa trong thời thơ ấu có thể gây UTTG. Sau thảm họa hạt nhân Chernobyl vào năm 1986 ở Ukraina, tỷ lệ UTTG ở trẻ em tại đây cùng Belarus và Nga tăng vọt. 

Tương tự, một nghiên cứu cho thấy trong số những người Nhật sống sót sau vụ ném bom nguyên tử có khoảng 36% trường hợp UTTG kể từ năm 1958 được cho là có thể do tiếp xúc với phóng xạ từ thời thơ ấu.

Tuy nhiên, tại Mỹ trong những năm 1980-1990 không có thảm họa hạt nhân nào có thể giải thích mức tăng mạnh này. Có hợp lý hay không nếu quy trách nhiệm cho bức xạ? Sự bối rối ban đầu này dần dà đưa con người đi đến một giả thiết: Phải chăng do chẩn đoán tốt hơn?

Vào thập niên 1980, các bác sĩ bắt đầu sử dụng siêu âm tuyến giáp để chẩn đoán bệnh. Nhờ đó, họ có thể phát hiện những khối u rất nhỏ mà trước đây không thể nhận biết. Đến những năm 1990, y học cũng bắt đầu chọc hút tế bào bằng kim nhỏ (kỹ thuật FNA) từ các khối u nghi ngờ để xác định có phải ung thư hay không. 

Cari Kitahara, chuyên gia dịch tễ học tại Viện Ung thư Quốc gia Mỹ, nói trên BBC: “Trước đây bác sĩ sờ nắn tuyến giáp để tìm nhân giáp. Nhưng với siêu âm, họ có thể phát hiện các nhân nhỏ hơn và sinh thiết chúng. Điều này làm tăng phát hiện các UTTG thể nhú kích thước nhỏ mà trước kia không thể phát hiện qua sờ nắn”. 

Các bằng chứng khác cũng ủng hộ giả thuyết “chẩn đoán quá mức” (over diagnosis). Ở Hàn Quốc, khi chương trình tầm soát UTTG toàn quốc được triển khai, số ca mắc tăng vọt. Nhưng khi chương trình thu hẹp, số ca lại giảm đi.

Tuy vậy, trong vài năm gần đây, một số nhà khoa học cho rằng “chẩn đoán quá mức” không thể giải thích cho toàn bộ sự gia tăng này. Riccardo Vigneri, giáo sư danh dự ngành Nội tiết học tại Đại học Catania (Ý) lập luận rằng, nếu chỉ do chẩn đoán tốt hơn, ta kỳ vọng mức tăng sẽ rõ ràng hơn ở các nước thu nhập cao, nhưng thực tế các nước thu nhập trung bình cũng ghi nhận số ca UTTG tăng cao. Điều này cho thấy có sự kết hợp giữa “chẩn đoán quá mức” và sự gia tăng thực sự của bệnh này.

Một nghi phạm được đặt ra là béo phì, vốn gia tăng từ thập niên 1980, đặc biệt ở Mỹ. Các nghiên cứu cho thấy những người có BMI cao có nguy cơ mắc UTTG cao hơn trên 50% so với BMI bình thường. Cơ chế béo phì gây UTTG vẫn chưa rõ. Giả thuyết đặt ra là người béo phì dễ có rối loạn chức năng tuyến giáp, nồng độ TSH cao (hormone kích thích tuyến giáp do tuyến yên tiết ra) thường gặp ở người BMI cao. Ngoài ra, béo phì gây viêm mạn tính, kháng insulin và thay đổi chức năng tuyến giáp. Tất cả có thể góp phần vào sự hình thành ung thư.

Cũng có người nghi ngờ các “hóa chất gây rối loạn nội tiết” trong sản phẩm gia dụng và thuốc trừ sâu hữu cơ là nguyên nhân làm gia tăng UTTG. Chúng có thể bắt chước hoặc cản trở hormone cơ thể, ví dụ các chất PFOA và PFOS có trong dụng cụ nấu ăn, bao bì thực phẩm, sản phẩm chăm sóc cá nhân, thảm và bọt chữa cháy.  

Một số nghiên cứu khác lại chỉ ra các nguyên tố vi lượng có thể đóng vai trò nhất định trong UTTG. Lý giải điều này, các chuyên gia chỉ ra rằng tỷ lệ UTTG rất cao ở các quốc gia đảo, liên quan đến các nguyên tố vi lượng từ hoạt động núi lửa như kẽm, cadmium, vanadium… Tuy nhiên, chưa có nhiều nghiên cứu dịch tễ học được thiết kế bài bản để chứng minh cho mối liên hệ trực tiếp này

Một nguyên nhân khác mang tính “thời đại” là bức xạ ion hóa từ các xét nghiệm chẩn đoán y khoa. Số lượng chụp CT và X-quang tăng mạnh từ thập niên 1980, bao gồm cả trẻ em. CT cung cấp liều bức xạ tương đối cao cho tuyến giáp, một nghiên cứu gần đây ước tính khoảng 3.500 ca UTTG mỗi năm tại Mỹ trong tương lai có thể quy cho chụp CT.

Và sau cùng, cũng có thể tất cả các yếu tố này cùng đóng vai trò góp phần làm UTTG gia tăng. Sanziana Roman, bác sĩ phẫu thuật nội tiết tại Đại học California San Francisco (UCSF), nhận định: “Có lẽ chúng ta đang chứng kiến một hiện tượng đa yếu tố, bao gồm ảnh hưởng môi trường, chuyển hóa, chế độ ăn, hormone, có thể tương tác với yếu tố di truyền nền và kết hợp với việc phát hiện sớm nhờ các tiến bộ y khoa. 

Tầm soát UTTG khi cần thiết 

Bất chấp giả thuyết nguyên nhân thật sự là gì, chúng ta không thể phủ nhận thực trạng số ca mắc UTTG được ghi nhận đáng kể trên thế giới, trong đó có nước ta. Nhưng may mắn là cho dù tỷ lệ mắc tăng cao, tỷ lệ tử vong do UTTG lại rất thấp, chỉ khoảng 0,5/100.000 người và tương đối ổn định. 

Giới chuyên môn khuyến cáo chỉ tầm soát UTTG khi cần thiết. Ảnh: Canva

Chính vì thực tế trên, các khuyến cáo hiện nay không đặt vấn đề tầm soát UTTG định kỳ trên toàn bộ dân số. Bởi việc này có thể dẫn đến chẩn đoán quá mức các khối u có lẽ sẽ không bao giờ gây triệu chứng hay tử vong nếu không bị phát hiện. Ngoài ra, chẩn đoán quá mức có thể khiền nhiều bệnh nhân sẽ phải can thiệp y tế không cần thiết, bao gồm cắt toàn bộ tuyến giáp hay điều trị iod phóng xạ, chưa kể đến các biến chứng có thể xảy ra khi phẫu thuật. 

Tại Mỹ, Cơ quan chuyên trách dịch vụ phòng ngừa bệnh (USPSTF) khuyến cáo bạn chỉ nên tầm soát UTTG khi có các yếu tố sau: Có tiền sử xạ trị vùng cổ lúc nhỏ, có hội chứng di truyền (ví dụ: hội chứng đa u tuyến nội tiết type 2 - MEN2), có tiền sử gia đình UTTG thể tủy, hoặc có những triệu chứng như sờ thấy nhân giáp, khàn tiếng kéo dài hoặc phát hiện hạch cổ bất thường. 

Theo TSK số 705