Người nhiều mộng mơ

John Michael Bishop sinh ngày 22/2/1936 tại York, là con cả trong ba người con. Cha ông là mục sư Tin Lành còn mẹ làm nội trợ. Trong những năm tháng theo học tại một trường trung học nông thôn ở Pennsylvania, ông bắt đầu ham thích khoa học. Vì thế sau khi kết thúc trung học ông chọn ngành hóa học để theo đuổi. Tuy nhiên, cũng trong thời gian này, với bản tính cực kỳ tò mò, Bishop bị thu hút bởi nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau.

Trong cuốn hồi ký vào năm 2003 có tên: “How to win the Nobel Prize: An Unexpected Life in Science” (“Làm thế nào để giành giải Nobel: Một cuộc đời bất ngờ trong khoa học)”, ông viết: “Mỗi môn học mới mà tôi tiếp xúc ở đại học đều là một lời mời gọi quyến rũ. Tôi hình dung mình sẽ trở thành nhà sử học, nhà triết học, tiểu thuyết gia, thậm chí là một bác sĩ”. 

Tốt nghiệp đại học năm 1958, Bishop được Trường Y khoa Harvard chấp nhận cho học và tại đây ông say mê khoa học y sinh, lĩnh vực giúp ông giành được giải Nobel y học sau này. Sau khi nhận bằng y khoa vào năm 1962, Bishop trải qua hai năm làm bác sĩ nội trú tại Bệnh viện đa khoa Massachusetts. Sau đó ông tham gia chương trình đào tạo nghiên cứu hậu tiến sĩ tại Viện Y tế Quốc gia (NIH), nơi ông tập trung vào virus học, đặc biệt là sự nhân lên của virus bại liệt.

Năm 1970, bước ngoặt cuộc đời của Bishop đã đến khi ông biết tiến sĩ Harold E. Varmus, người cũng làm nghiên cứu hậu tiến sĩ tại phòng thí nghiệm ở San Francisco. Varmus nhanh chóng thăng tiến, gia nhập đội ngũ giảng viên và bắt đầu điều hành một phòng thí nghiệm độc lập, hợp tác với phòng thí nghiệm của Bishop. Tại NIH, Bishop tập trung vào virus động vật, lĩnh vực mà theo ông chưa phát triển tốt và có chỗ cho ông đóng góp. 

J. Michael Bishop tại phòng thí nghiệm của ông vào năm 1982. Ảnh: Getty Images

Trong nhiều năm sau đó, “liên minh” Bishop-Varmus đã xác định được một họ gene lớn kiểm soát sự tăng trưởng và phân chia bình thường của tế bào. Đặc biệt là khi bị đột biến, những gene này biến đổi thành gene gây ung thư (oncogene), điều làm thay đổi căn bản sự hiểu biết của con người về cách thức hình thành khối u.

Ngày nay, khoa học biết rằng oncogene tham gia rất nhiều vào sự phát triển của ung thư, điều mà trước năm 1989 không ai biết. Điểm nhấn trong nghiên cứu của cặp đôi Bishop Varmus là phát hiện ra tiền gene ung thư (proto oncogene) đầu tiên, được phân lập từ những con gà khỏe mạnh. Theo đó, một proto-oncogene có thể trở thành một gene gây ung thư.  

Trong các thí nghiệm liên quan đến virus gây bệnh sarcoma Rous, từ lâu được cho là nguyên nhân gây bệnh ung thư ở gia cầm, hai nhà khoa học phát hiện ra rằng virus này đang thu nhận các proto-oncogene và biến đổi chúng thành oncogene.

Trong cuốn hồi ký năm 2009 của mình “Nghệ thuật và Chính trị của khoa học” (“The Art and Politics of Science”), Varmus viết: “Khi trải qua quá trình đột biến, những proto-oncogene biến các tế bào bình thường thành tế bào ung thư, bao gồm cả ung thư ở người”.

Sự hợp tác của cặp đôi khoa học gia này kéo dài gần một phần tư thế kỷ, cho đến năm 1993, khi tiến sĩ Varmus rời trường đại học để lãnh đạo NIH dưới thời chính quyền Tổng thống Bill Clinton. Trong một lần trả lời phỏng vấn, Varmus nói về Bishop: “Chúng tôi hợp tác lâu dài với nhau trong một hệ thống có xu hướng coi trọng sự độc lập. Cả hai chúng tôi đều dám mạo hiểm và luôn trân trọng những ý tưởng của nhau”. 

Vén màn sương mù

Trong công trình đột phá của họ được công bố vào năm 1976, Bishop và Varmus đã chứng minh rằng các oncogene không phải là gene ngoại lai được đưa vào cơ thể bởi virus như nhiều người tin tưởng vào thời điểm đó. Thay vào đó, các phiên bản bình thường của gene gây ung thư có mặt trong các tế bào khỏe mạnh, nơi chúng giúp điều chỉnh sự tăng trưởng và phát triển bình thường.

Bishop và Varmus phát hiện ra điều này bằng cách nghiên cứu virus gây bệnh sarcoma Rous, một loại retrovirus liên quan đến khối u ở gà. Hàng chục gene tiền ung thư như vậy đã sớm được xác định ở người.

Phát hiện này đã giúp định hướng lại nghiên cứu ung thư. Sự chú ý chuyển sang việc xác định các tác nhân kích hoạt, chẳng hạn như bức xạ, có thể biến gene bình thường thành gene gây ung thư và tìm cách ngăn chặn những biến đổi đó hoặc làm giảm tác động của chúng.

Trong những thập kỷ sau đó, các loại thuốc đã được phát triển để ngăn chặn các yếu tố tăng trưởng bất thường do gene gây ung thư sản sinh ra. Những loại thuốc này bao gồm Herceptin, được sử dụng để điều trị ung thư vú HER2 dương tính, và Gleevec, được sử dụng để điều trị một số loại bệnh bạch cầu và khối u đường tiêu hóa.

Nhờ những khám phá mang tính cơ bản này mà vào năm 1989 Bishop và Varmus cùng được nhận Giải Nobel Y học. Vào năm 1996 trong cuốn “Chạy đua đến điểm khởi đầu của con đường: Tìm kiếm nguồn gốc của ung thư” (“Racing to the Beginning of the Road: The Search for the Origin of Cancer”), Robert A. Weinberg, nhà nghiên cứu ung thư tại Viện Công nghệ Massachusetts, đã mô tả những tác động mà Bishop và Varmus đã tạo ra: “Chúng tôi đang mò mẫm đi trong màn sương mù. Rồi gần như không báo trước một cơn gió mạnh bỗng ập đến. Lần đầu tiên một giải pháp xuất hiện trước mắt chúng tôi, rõ ràng và sắc nét. Đột nhiên thế giới được chiếu sáng bởi một thứ ánh sáng mạnh mẽ và rực rỡ.”

Năm 1998, tiến sĩ Bishop được Hội đồng quản trị Đại học California, San Francisco, bổ nhiệm làm hiệu trưởng và giữ chức vụ đó đến năm 2009. 

Trang Nobeledge đã viết về những đóng góp của hai tiến sĩ này: “Harold E. Varmus và J. Michael Bishop đã làm chấn động giới khoa học khi chứng minh rằng các gene gây ung thư, những gene khét tiếng thúc đẩy ung thư, bắt nguồn từ các gene tế bào bình thường được gọi là gene tiền ung thư. Đây không chỉ là một khám phá mà còn là một sự viết lại hoàn toàn câu chuyện về nguồn gốc của ung thư”.

Ngày 20/3 vừa qua, nhà miễn dịch học và vi sinh học J. Michael Bishop qua đời ở tuổi 90 vì bệnh viêm phổi. Năm 1959 ông kết hôn với Kathryn Putman, người bạn gái học chung ở đại học. Họ có với nhau ba mặt con, 2 trai, 1 gái. Bà Kathryn qua đời vào năm 2016. 

Theo TSK số 705