Quy đổi chấn động: 22 µg/m³ = 1 điếu thuốc

Sự nguy hại của ô nhiễm không khí thường bị xem nhẹ vì nó trừu tượng và vô hình. Để cụ thể hóa rủi ro này, các nhà khoa học thuộc tổ chức nghiên cứu khí hậu Berkeley Earth (Mỹ) đã xây dựng một công thức quy đổi khoa học, giúp chúng ta “nhìn thấy” được lượng độc chất nạp vào cơ thể.

Quy tắc rất đơn giản nhưng đầy ám ảnh: Nếu bạn liên tục hít thở không khí có nồng độ bụi mịn PM2.5 khoảng 22 µg/m³ trong suốt 24 giờ thì sức khỏe của bạn bị tổn hại tương đương với việc hút 1 điếu thuốc lá!.

Nếu áp dụng công thức này vào thực tế Việt Nam thời gian qua thì thật đáng lo. Vào những ngày ô nhiễm nghiêm trọng, khi chỉ số chất lượng không khí (AQI) tại Hà Nội hoặc TP.HCM chuyển sang màu tím (rất không lành mạnh)hoặc nâu (nguy hại), nồng độ bụi mịn PM2.5 dao động từ 100 đến 150 µg/m³, thậm chí cao hơn. Điều này đồng nghĩa với việc mỗi người dân trong vùng bị ảnh hưởng đang “hút”… 5-7 điếu thuốc lá/ngày.

Bụi mịn PM2.5 nguy hiểm như hút thuốc. Ảnh:Canva.

Nhưng sự nguy hiểm của “điếu thuốc khí quyển” không chỉ như thế, mà còn ở chỗ nó không chừa một ai. Có nghĩa từ trẻ sơ sinh, phụ nữ mang thai, người già cho đến những người sống lành mạnh nhất, tất cả đều bị… cưỡng ép hút thuốc.

Bụi mịn PM2.5 nguy hiểm như thế nào mà nó được ví như thuốc lá? Câu trả lời nằm ở chỗ kích thước và khả năng xâm nhập của nó. PM2.5 là những hạt bụi siêu nhỏ, có đường kính nhỏ hơn 2,5 micromet, nhỏ hơn một sợi tóc người khoảng 30 lần. Nếu cát hay bụi đường thông thường chỉ gây ngứa mũi và bị chặn lại bởi lông mũi hoặc dịch nhầy ở họng, thì PM2.5 như những “điệp viên” vô hình, dễ dàng vượt qua mọi hàng rào bảo vệ tự nhiên của cơ thể để len lỏi sâu vào tận cùng của phổi là phế nang.

Không dừng lại ở đó, nhờ siêu nhỏ, PM2.5 còn có thể thẩm thấu xuyên qua thành phế nang để xâm nhập vào dòng máu. Từ đây, bụi mịn theo máu đi khắp cơ thể, gây ra phản ứng viêm toàn thân. Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận bụi mịn PM2.5 có thể làm tổn thương lớp lót mạch máu, thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch, làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông để gây ra đột quỵ và nhồi máu cơ tim. Lâu dài, sự tích tụ của các hạt bụi chứa kim loại nặng và hợp chất hữu cơ độc hại này là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến ung thư phổi và các bệnh lý hô hấp mạn tính, tương tự cơ chế phá hủy cơ thể của khói thuốc lá.

 Vì sao bụi mịn PM2.5 “đến hẹn lại lên”?

Bên cạnh các nguồn phát thải quen thuộc như khí thải từ hàng triệu xe máy, ô tô, bụi từ các đại công trường xây dựng ngổn ngang hay hoạt động sản xuất công nghiệp, “kẻ tiếp tay” đắc lực nhất khiến chỉ số PM2.5 tăng vọt chính là thời tiết, cụ thể là hiện tượng “nghịch nhiệt” (temperature inversion).

Hiện tượng nghịch nhiệt khiến PM2.5 tăng cao. Ảnh: AI

Để dễ hình dung, hãy tưởng tượng bầu khí quyển như một nồi nước sôi. Theo quy luật tự nhiên, không khí nóng sẽ nhẹ và bay lên cao, mang theo khói bụi khuếch tán vào tầng không khí loãng bên trên, giúp mặt đất được làm sạch. Đây là lý do vào mùa hè nắng nóng, không khí thường trong lành hơn.

Tuy nhiên, vào mùa đông hoặc đêm lạnh, mặt đất bị mất nhiệt rất nhanh, làm lớp không khí sát đất lạnh đi đột ngột. Lúc này xảy ra một nghịch lý: Lớp khí lạnh (nặng hơn) nằm im lìm sát mặt đất, bị một lớp khí ấm (nhẹ hơn) ở trên cao đè chặn lại. Bầu trời đô thị lúc này giống như bị một chiếc “vung” vô hình đậy lên. Toàn bộ khói bụi từ ống xả xe cộ, khói từ các nhà máy hay bếp than tổ ong không còn đường thoát lên cao, buộc phải lởn vởn ở tầng thấp – đúng ngay tầm mũi chúng ta hít thở. Đó là lý do vào những buổi sáng sớm mùa Đông lặng gió, chỉ số ô nhiễm thường chạm ngưỡng nguy hại.

Đừng đợi trời xanh

Khi hiểu rằng việc ra đường ngày ô nhiễm không khí không khác gì bước vào một phòng kín đầy khói độc, mỗi người chúng ta buộc phải thiết lập các lớp phòng vệ chủ động sau đây:

1.“Cách ly” nguồn độc ngay tại nhà: Khi chỉ số ô nhiễm AQI tăng cao, ngôi nhà phải là ‘pháo đài’ an toàn nhất. Hãy đóng kín cửa sổ và cửa ra vào. Đặc biệt, đối với việc sử dụng điều hòa không khí (máy lạnh), hãy lưu ý những kỹ thuật sau để tối ưu hóa khả năng lọc khí:

 • Không để chế độ quạt tự động (auto fan): Thông thường, khi để auto, quạt gió sẽ ngắt hoặc chạy rất yếu khi phòng đã đủ lạnh. Lúc này không khí bị tù đọng và bụi không được lọc.

• Cài đặt tốc độ gió cố định: Hãy dùng điều khiển (remote) chỉnh tốc độ quạt gió ở mức cố định (như mức thấp hoặc trung bình). Việc giữ quạt quay liên tục – ngay cả khi cục nóng máy lạnh đã ngắt – giúp không khí trong phòng liên tục được luân chuyển qua lưới lọc, giữ lại bớt bụi bẩn.

• Kết hợp máy lọc không khí: Do đa phần máy điều hòa gia đình tại Việt Nam chỉ có lưới lọc bụi thô (không chặn được PM2.5), bạn nên cân nhắc trang bị thêm máy lọc không khí chuyên dụng trong phòng ngủ. Hoặc nếu sử dụng các dòng điều hòa đời mới (có công nghệ nanoe, plasma…), hãy nhớ bật tính năng lọc khí này thường xuyên.

Sử dụng máy lọc không khí thường xuyên để bảo vệ sức khỏe. Ảnh:Canva.

2.Khẩu trang: Khẩu trang vải, khẩu trang y tế thông thường chỉ có tác dụng chắn bụi thô hoặc giọt bắn và hoàn toàn vô dụng trước kích thước siêu vi của PM2.5. Khi buộc phải ra ngoài trong những ngày có mức ô nhiễm “tím” hoặc “nâu”, bạn cần trang bị khẩu trang chuyên dụng đạt chuẩn N95 hay N99. Quan trọng nhất là phải đeo đúng cách, đảm bảo độ kín khít quanh mũi và miệng. Một kẽ hở nhỏ cũng đủ để dòng khí bẩn lọt vào, vô hiệu hóa tác dụng bảo vệ.

Thường xuyên mang khẩu trang để bảo vệ sức khỏe hô hấp.Ảnh: Canva

3. Lắng nghe cơ thể và điều chỉnh hành vi: Từ bỏ thói quen tập thể dục ngoài trời vào những ngày ô nhiễm. Khi chạy bộ hay đạp xe, nhịp thở tăng lên, bạn sẽ hít vào lượng không khí (và bụi) gấp 10-20 lần so với lúc nghỉ ngơi. Tập thể dục lúc này là ‘lợi bất cập hại’, chẳng khác nào bạn đang cố sức rít thật sâu khói thuốc lá vào phổi. Đồng thời, hãy cảnh giác với các tín hiệu ‘SOS”’ từ cơ thể như ho khan, ngứa mắt, ngứa họng hoặc cảm giác nặng ngực. Đừng chủ quan cho rằng đó chỉ là dị ứng thời tiết. Đặc biệt với trẻ em, người già và người có bệnh nền hô hấp/tim mạch, những triệu chứng này là dấu hiệu cảnh báo cần hạn chế tiếp xúc ngay lập tức.

Tập thể dục trong nhà giúp ngăn chặn sự xâm nhập của bụi. Ảnh: Canva

4. Kỹ năng sinh tồn: Hãy coi việc kiểm tra chỉ số AQI mỗi sáng quan trọng như việc xem dự báo mưa nắng. Màu Cam (101-150): Nhóm nhạy cảm (trẻ em, người già, người bệnh phổi) bắt đầu bị ảnh hưởng. Màu Đỏ (151- 200): Tương đương hút 7-10 điếu thuốc lá/ngày. Tất cả mọi người đều chịu tác động xấu. Hạn chế tối đa ra đường. Màu Tím/Nâu (trên 200): Báo động khẩn cấp, không khí ở mức nguy hại và bạn hãy ở trong nhà. 

Thường xuyên theo dõi AQI nơi bạn đang sống. Ảnh: AI

Theo TSK số 702