Năm 2025: 9 đột phá y học mang lại hy vọng cho nhân loại

17/02/2026 GMT+0700

Năm 2025: 9 đột phá y học mang lại hy vọng cho nhân loại

BS.CK1 Lưu Minh Tú, Viện Tim TP.HCM

Những tiến bộ y học nổi bật trong năm 2025 sau đây đã và đang tác động trực tiếp đến đời sống con người, mở ra nhiều cơ hội phòng ngừa, điều trị an toàn và hiệu quả hơn.

1. Dị ứng nặng ở trẻ em: Cấp cứu không cần kim tiêm

Dị ứng thức ăn ngày càng phổ biến ở trẻ em. Trong trường hợp nặng, trẻ có thể bị sốc phản vệ, tình trạng đe dọa tính mạng nếu không được dùng epinephrine kịp thời. Thực tế là nhiều trẻ em, phụ huynh hoặc người chăm sóc do dự khi sử dụng bút tiêm tự động như EpiPen vì sợ kim tiêm, dẫn đến trì hoãn xử trí cấp cứu.

Năm qua, lần đầu tiên y học có epinephrine dạng xịt mũi là Neffy. Thuốc không cần kim tiêm, dùng cho trẻ 4 tuổi trở lên và cân nặng từ 15 - 30kg, được hấp thu nhanh qua niêm mạc mũi và đi thẳng vào máu. Thay đổi này có vẻ nhỏ, nhưng giá trị lại rất lớn: vì dễ sử dụng trong tình huống khẩn cấp, giảm tâm lý sợ hãi và có thể cứu sống nhiều trẻ em.

Sự ra đời của epinephrine dạng xịt mũi giúp phụ huynh bình tĩnh, cứu trẻ kịp thời. Ảnh: Shutterstock

2. Thêm lựa chọn an toàn cho phụ nữ mãn kinh

Hơn 80% phụ nữ gặp các triệu chứng khó chịu khi bước vào giai đoạn mãn kinh như bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm, rối loạn giấc ngủ, dễ cáu gắt. Với nhiều người, những triệu chứng này ảnh hưởng rõ rệt đến chất lượng sống và khả năng làm việc. Lâu nay liệu pháp hormone được xem là phương pháp hiệu quả nhất để cải thiện triệu chứng. Tuy nhiên, không phải phụ nữ nào cũng phù hợp, đặc biệt là những người có tiền sử ung thư vú, ung thư tử cung, huyết khối tĩnh mạch sâu hoặc nguy cơ tim mạch cao.

Thuốc không chứa hormone mở lựa chọn mới, an toàn hơn cho phụ nữ mãn kinh. Ảnh: Canva

Năm 2025 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng khi các thuốc không chứa hormone điều trị bốc hỏa chính thức được đưa vào thực hành lâm sàng, tiêu biểu là elinzanetant và fezolinetant. Những thuốc này tác động trực tiếp lên các nơ - ron điều hòa thân nhiệt ở vùng dưới đồi của não - nơi rất nhạy cảm với sự dao động estrogen trong thời kỳ mãn kinh. Như vậy phụ nữ đã có thêm lựa chọn điều trị an toàn, giảm lệ thuộc hormone và hạn chế các nguy cơ tim mạch, huyết khối ở nhóm nguy cơ cao.

3. Y học tái tạo: Hy vọng mới cho tim và chấn thương nặng

Nghiên cứu về tái tạo chi ở kỳ nhông mở hy vọng mới trong điều trị cho bệnh nhân bị chấn thương nặng. Ảnh: Popular Science

Từ việc nghiên cứu khả năng mọc lại chi của kỳ nhông sau cắt cụt, các nhà khoa học Mỹ đã xác định được một enzyme điều hòa nồng độ axit retinoic, phân tử then chốt trong quá trình tái tạo mô. Đồng thời, họ phát hiện một gen kiểm soát kích thước và sự phát triển của chi tái tạo. Những phát hiện này được xem là nền tảng cho các chiến lược tái tạo chi ở người trong tương lai, đặc biệt với bệnh nhân chấn thương nặng.

Trong lĩnh vực tim mạch, suy tim vẫn là gánh nặng lớn, nhất là ở người cao tuổi. Khi cơ tim tổn thương nặng, các phương pháp hiện nay chủ yếu chỉ làm chậm tiến triển bệnh. Năm 2025, các nhà nghiên cứu đã phát triển miếng vá cấy ghép đầu tiên giúp tăng cường thành tim ở khỉ. Các tế bào gốc được nuôi cấy và kích thích biệt hóa thành cơ tim và mô liên kết trước khi cấy ghép vào tim. Trong tương lai, công nghệ này có thể mở ra hướng điều trị hoàn toàn mới cho bệnh nhân suy tim.

4. Chủ động hơn trong sàng lọc bệnh lây đường tình dục

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), mỗi ngày trên toàn thế giới có hơn 1 triệu người từ 15 - 49 tuổi mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục (STI), phần lớn trong số đó không có triệu chứng. STI tác động trực tiếp đến sức khỏe tình dục và sinh sản thông qua sự kỳ thị, vô sinh, ung thư và các biến chứng thai kỳ, đồng thời có thể làm tăng nguy cơ nhiễm HIV.

FDA phê duyệt công cụ lấy mẫu sàng lọc ung thư cổ tử cung tại nhà. Ảnh: Teal Health

Năm 2025 ghi nhận hai thay đổi quan trọng trong cách sàng lọc những bệnh này. Đầu tiên là Teal Wand, công cụ mới cho phép phụ nữ tự lấy mẫu tế bào âm đạo tại nhà và gửi mẫu đến phòng xét nghiệm để phân tích. Sau đó là xét nghiệm Visby giúp phát hiện bệnh lậu, chlamydia và trichomoniasis. Người dùng tự lấy mẫu và nhận kết quả trong khoảng 30 phút thông qua ứng dụng. Việc trao quyền tự lấy mẫu được kỳ vọng sẽ làm tăng đáng kể tỷ lệ sàng lọc. Ngoài ra, những công cụ này giúp sàng lọc thuận tiện, riêng tư và kịp thời hơn.

5. Chỉnh sửa gen bước sang kỷ nguyên mới

Công nghệ chỉnh sửa gen CRISPR-Cas9 đã làm thay đổi cách điều trị nhiều bệnh di truyền và từng được trao giải Nobel hóa học năm 2020. Tuy nhiên, năm qua công nghệ này được phát triển theo cách chưa từng có là thiết kế liệu pháp chỉ cho một bệnh nhân duy nhất.

Tại Bệnh viện Nhi đồng Philadelphia, bác sĩ phát hiện bé KJ mắc một rối loạn chuyển hóa di truyền hiếm gặp là thiếu hụt CPS1 khiến amoniac độc hại tích tụ trong máu. Bệnh chỉ ảnh hưởng đến một trong 1,3 triệu trẻ sơ sinh. Nếu sống sót, cậu bé sẽ bị chậm phát triển trí tuệ và thể chất nghiêm trọng và cuối cùng sẽ cần ghép gan. Nhưng một nửa số trẻ sơ sinh mắc bệnh này tử vong trong tuần đầu tiên.

Khi KJ 7 tháng tuổi, bé đã được điều trị bằng liệu pháp chỉnh sửa gen cá thể hóa. Các bác sĩ xác định chính xác đột biến gen và sử dụng CRISPR, công cụ sử dụng các hạt nano lipid là những quả cầu siêu nhỏ dựa trên chất béo, để vận chuyển chỉ dẫn di truyền vào gan, kích thích các tế bào cơ quan này sản xuất enzyme cần thiết để sửa chữa đột biến. Kết quả ban đầu cho thấy sức khỏe của bệnh nhi cải thiện rõ rệt, mở ra triển vọng điều trị cá thể hóa cho nhiều bệnh hiếm khác.

Ca điều trị bệnh di truyền của KJ là bước ngoặt mới cho công nghệ chỉnh sửa gen. Ảnh: Báo The Sydney Morning Herald

6. Lợi ích vắc-xin vượt khỏi phòng bệnh nhiễm trùng

Vắc-xin đã được chứng minh là công cụ hiệu quả để bảo vệ chống lại virus, bao gồm COVID - 19, bệnh zona, cúm và các bệnh khác. Nhưng một số nghiên cứu mới trong năm qua cho thấy những mũi tiêm này có thể mang lại lợi ích rộng hơn, bao gồm ngăn ngừa đau tim, chứng mất trí nhớ, cũng như cải thiện phản ứng của bệnh nhân với một số liệu pháp điều trị ung thư.

Cụ thể, nghiên cứu công bố trên tạp chí Nature tháng 4/2025 của một nhóm khoa học gia đại học Stanford (Mỹ) cho thấy việc tiêm vắc-xin zona có thể giúp giảm nguy cơ mắc đột quỵ, nhồi máu cơ tim và sa sút trí tuệ trong những năm sau đó. Trong khi đó, một nghiên cứu tổng quan trình bày tại hội nghị tim mạch ở Tây Ban Nha vào tháng 8/2025 nhận thấy những người được tiêm vắc-xin zona có thể giảm được 16% nguy cơ đột quỵ và 18% nguy cơ đau tim 18%.

Các nhà khoa học vẫn chưa thể khẳng định chắc chắn tại sao việc tiêm ngừa lại có được những lợi ích bổ sung này. Nhưng họ lưu ý rằng các loại virus tồn tại dai dẳng như virus Epstein - Barr, có liên quan đến chứng mất trí nhớ và các biến chứng sức khỏe lâu dài khác như bệnh lupus, và việc tăng cường hệ thống miễn dịch có thể thúc đẩy liệu pháp miễn dịch.

7. Phòng ngừa hiv: Chỉ cần tiêm 2 lần/năm

Lenacapavir dùng 2 lần/ năm, được ghi nhận ngăn lây HIV hiệu quả. Ảnh: WHO

Dù đã có thuốc dự phòng HIV, việc phải uống thuốc hằng ngày khiến nhiều người không tuân thủ điều trị do quên thuốc hoặc khó tiếp cận y tế. Năm qua, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm (FDA) Hoa Kỳ phê duyệt lenacapavir, thuốc tiêm dự phòng HIV chỉ cần dùng 2 lần/năm. Nghiên cứu cho thấy thuốc có thể ngăn chặn gần như hoàn toàn sự lây truyền HIV. Thuốc mới này giúp vượt qua các rào cản chính trong phòng ngừa AIDS gồm nhu cầu thăm khám thường xuyên và sự kỳ thị liên quan đến việc dùng thuốc ngừa hằng ngày.

8. Ngừa ung thư tụy từ sớm

Ung thư tụy là một trong những ung thư nguy hiểm nhất vì thường chỉ được chẩn đoán khi đã ở giai đoạn muộn. Năm 2025, các nhà khoa học phát hiện ra FGFR2 - một protein thúc đẩy mạnh mẽ các tế bào ung thư tụy giai đoạn sớm. Giả thuyết đặt ra nếu ức chế protein này ở nhóm nguy cơ cao, người ta có thể ngăn ung thư tụy ngay từ khi chưa hình thành. Dù cần thêm những thử nghiệm trên người, nhưng đây được xem là một hướng đi rất triển vọng.

Phát hiện FGFR2 mở hướng ngăn ung thư tụy từ giai đoạn sớm. Ảnh: CSHL

9. Xây dựng bản đồ cơ thể người

Sự hiểu biết của y học về cơ thể người đã có một bước tiến lớn trong năm 2025 khi các nhà nghiên cứu Anh hoàn thành hơn 1 tỷ lần chụp chiếu từ 100.000 tình nguyện viên. Dự án này là một phần của UK BioBank (Ngân hàng sinh học Vương quốc Anh) đã cung cấp một trong những cơ sở dữ liệu sức khỏe toàn diện nhất thế giới, bao gồm chụp cộng hưởng từ, siêu âm và các lần quét chi tiết khác về não, tim, xương, khớp, thân và mạch máu. Tất cả dữ liệu đều ẩn danh. Bước tiếp theo là hàng trăm nghìn người tham gia sẽ quay lại sau 7 năm để quét bổ sung, cung cấp bằng chứng về sự thay đổi của cơ thể theo thời gian.

Theo TSK số 703 + 704

Ý kiến của bạn

{% item.name %}

{% item.comment %}

7 triệu ca ung thư mỗi năm có thể phòng ngừa

Năm 2025: 9 đột phá y học mang lại hy vọng cho nhân loại

Cà phê giúp cải thiện tâm trạng?

Lối sống “cú đêm” gây hại tim mạch

Lần đầu ghép thành công thận người cho bệnh nhân từng ghép thận lợn

Phát hiện kháng thể miễn dịch giúp ức chế ung thư phổi

Bài cùng chuyên mục

Nước mũi tiết lộ bí mật cơ thể bạn

Người dân phải được đặt ở vị trí trung tâm của hệ thống y tế

Nipah virus (NiV) có gây đại dịch không?

Đạo diễn Dương Huy “Tôi muốn đi đến tận cùng sự thật”

Y tế TP.HCM phát triển mô hình kết hợp Đông – Tây y

Tân Tổng Lãnh sự Pháp Etienne Ranaivoson thăm Viện Tim TP.HCM

Đọc thêm

7 triệu ca ung thư mỗi năm có thể phòng ngừa

11/02/2026 00:00:00 GMT+0700

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), gần 38% ca ung thư mới trên toàn cầu mỗi năm, tương đương 7 triệu ca, liên quan đến hút thuốc, rượu bia, nhiễm trùng, lối sống thiếu lành mạnh và ô nhiễm môi trường có thể phòng ngừa.

Năm 2025: 9 đột phá y học mang lại hy vọng cho nhân loại

2 ngày trước

Cà phê giúp cải thiện tâm trạng?

02/02/2026 00:00:00 GMT+0700

Khi mệt mỏi hay uể oải, nhiều người tìm đến cà phê như một cách giúp tỉnh táo và cải thiện tâm trạng. Tuy nhiên, lạm dụng caffeine có thể gây tác động tiêu cực đến sức khỏe tinh thần.

Lối sống “cú đêm” gây hại tim mạch

02/02/2026 00:00:00 GMT+0700

Nghiên cứu mới của các nhà khoa học Mỹ cho thấy lối sống “cú đêm” có thể làm tăng nguy cơ tim mạch, đặc biệt ở phụ nữ.

Lần đầu ghép thành công thận người cho bệnh nhân từng ghép thận lợn

29/01/2026 00:00:00 GMT+0700

Lần đầu tiên trong lịch sử y học, một bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối từng được ghép thận lợn biến đổi gen đã được ghép thành công thận người, đánh dấu cột mốc quan trọng của cấy ghép liên loài trước bối cảnh khan hiếm nguồn tạng hiến.

Phát hiện kháng thể miễn dịch giúp ức chế ung thư phổi

28/01/2026 00:00:00 GMT+0700

Các nhà khoa học Mỹ vừa phát hiện kháng thể miễn dịch giúp kìm hãm sự phát triển của ung thư phổi ở một số bệnh nhân, mở ra hướng nghiên cứu mới cho việc điều trị căn bệnh này.