Nghiên cứu công bố trên tạp chí Nature Medicine vào tháng 2/2026 dựa trên dữ liệu từ 185 quốc gia, 36 loại ung thư và 30 yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát như hút thuốc, tia UV, béo phì, ít vận động và ô nhiễm không khí và những yếu tố khác có thể làm tổn thương DNA hoặc kích hoạt tế bào ung thư đang ngủ yên.

Phân tích cho thấy thuốc lá là nguyên nhân có thể phòng ngừa lớn nhất, chiếm khoảng 15% số ca ung thư mới toàn cầu, tương đương hơn 3 triệu trường hợp mỗi năm. Đứng sau là nhiễm trùng với khoảng 2,3 triệu ca và tiêu thụ rượu với khoảng 700.000 ca. Đây cũng là ba yếu tố hàng đầu trong hơn 18 triệu ca ung thư được ghi nhận trên toàn thế giới.

Ở nhóm bệnh có thể phòng tránh, ung thư phổi, ung thư dạ dày và ung thư cổ tử cung chiếm gần một nửa tổng số trường hợp. Ung thư phổi chủ yếu liên quan đến hút thuốc và ô nhiễm không khí, ung thư dạ dày gắn với nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori và ung thư cổ tử cung chủ yếu do virus HPV gây ra.

Gần 40% ca ung thư có thể phòng ngừa nhờ thay đổi lối sống lành mạnh. Ảnh: Canva

Isabelle Soerjomataram, Phó Trưởng đơn vị Giám sát Ung thư IARC, tác giả chính của nghiên cứu, nhận định: “Giải quyết các nguyên nhân có thể phòng ngừa là một trong những cơ hội lớn nhất để giảm gánh nặng ung thư toàn cầu”. 

Trong khi đó, André Ilbawi, Trưởng nhóm kiểm soát ung thư của WHO, cho biết đây là tín hiệu tích cực vì cho thấy gánh nặng ung thư có thể giảm đáng kể nhờ các biện pháp phòng ngừa. 

“Nguy cơ ung thư phần lớn đến từ những nguyên nhân có thể kiểm soát. Nếu các quốc gia hành động sớm, hàng triệu ca bệnh có thể được ngăn chặn trước khi xảy ra”, ông nói.

Theo báo cáo, gánh nặng ung thư có thể phòng ngừa ở nam giới cao hơn nữ giới, với tỷ lệ lần lượt là 45% và 30% số ca mắc mới. Ở nam giới, hút thuốc lá chiếm khoảng 23% tổng số ca mắc mới, tiếp theo là nhiễm trùng (9%) và rượu bia (4%). Ở nữ giới, nhiễm trùng chiếm 11%, hút thuốc lá 6% và BMI cao 3%.

Tuy nhiên, tỷ lệ này có thể phòng ngừa khác nhau rõ rệt giữa các khu vực. Ở nữ giới, con số này dao động từ 24% tại Bắc Phi – Tây Á đến 38% ở châu Phi cận Sahara. Còn ở nam giới, thấp nhất là 28% tại Mỹ Latinh – Caribe và cao nhất 57% tại Đông Á, chủ yếu do khác biệt về lối sống, môi trường và hệ thống y tế.

WHO kêu gọi các quốc gia tăng cường kiểm soát thuốc lá, hạn chế rượu bia, mở rộng tiêm vắc-xin HPV và viêm gan B, đồng thời cải thiện chất lượng không khí, điều kiện lao động, chế độ ăn và mức độ vận động để giảm nguy cơ ung thư từ sớm.

Thảo Vy (Theo WHO)