Câu trả lời hiện nay là: KHÔNG! Virus Nipah không có khả năng gây ra đại dịch toàn cầu trong thời gian tới, dựa trên dịch tễ học hiện tại, mô hình lây truyền của nó.

Tuy nhiên, NiV được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) phân loại là mầm bệnh ưu tiên cao có khả năng dịch bệnh (và nguy cơ đại dịch lý thuyết) do tỷ lệ tử vong cao (40-75%), thiếu vắc-xin hoặc phương pháp điều trị đã được phê duyệt và khả năng hạn chế lây lan từ người sang người.

WHO phân loại virus Nipah là mầm bệnh ưu tiên do có tỷ lệ tử vong cao. Ảnh: Báo Tiền Phong

Để có thể hiểu rõ các lý do chúng ta cần trở lại một vài khái niệm cơ bản trong bệnh học của bệnh nhiễm. 

Đầu tiên là khái niệm đặc trưng loài (species-specific)

Thuật ngữ "đặc trưng cho loài" trong bệnh lý nhiễm trùng đề cập đến đặc tính của mầm bệnh (chẳng hạn như vi rút, vi khuẩn hoặc ký sinh trùng) có khả năng lây nhiễm, phát triển, và gây bệnh bị hạn chế hoặc bị hạn chế cao, đối với các loài vật chủ khác nhau do các rào cản về sinh học phân tử, về tế bào hoặc miễn dịch học. Điều này liên quan chặt chẽ đến khái niệm “phạm vi vật chủ” hoặc tính đặc hiệu của vật chủ (host range /host specificity)

Mầm bệnh thể hiện các mức độ khác nhau của phạm vi vật chủ:

- Phạm vi vật chủ hẹp (đặc hiệu loài cao): Mầm bệnh chỉ có thể lây nhiễm (infect) và lây truyền (transmit) ở một hoặc rất ít loài có liên hệ gần. Nhiều loại virus có đặc tính như vậy như vậy vì chúng cần các thụ thể trên tế bào vật chủ để xâm nhập, các yếu tố nội bào hoặc lẫn tránh các phản ứng miễn dịch chỉ có ở những loài đó.

- Phạm vi vật chủ rộng: Mầm bệnh có thể lây nhiễm cho nhiều loài, đôi khi có liên hệ xa (ví dụ: một số chủng cúm hoặc SARS-CoV-2, có thể lây nhiễm cho nhiều loài động vật có vú khác nhau).

Vì sao có tính đặc hiệu loài?

Nhiễm trùng không phải là ngẫu nhiên, nó phụ thuộc vào sự tương tác chính xác giữa mầm bệnh và vật chủ. Các yếu tố chính bao gồm:

1. Liên kết thụ thể: Virus gắn vào các protein cụ thể trên tế bào chủ. Nếu thụ thể không có, thay đổi hoặc không tương thích ở một loài, nhiễm trùng sẽ thất bại. Ví dụ, nhiều virus có ái lực thụ thể cụ thể theo loài.

2. Các yếu tố trên vật chủ để sao chép: Virus có thể cần một số protein hoặc cấu trúc trong tế bào vật chủ nhất định để sao chép, các yếu tố này khác nhau giữa các loài.

3. Lẫn tránh miễn dịch: Mầm bệnh thường có các protein chống lại khả năng phòng thủ kháng vi-rút của vật chủ (ví dụ: interferon). Những tương tác này có thể dành riêng cho loài - một protein virus có thể ngăn chặn khả năng miễn dịch hiệu quả ở một loài nhưng không phải ở loài khác.

4. Các rào cản khác: Xâm nhập vào tế bào, ái lực với một số mô hoặc hạn chế sau khi xâm nhập vào tế bào có thể làm giảm khả năng nhiễm trùng.

Đây là lý do tại sao hầu hết các loại virus lây truyền từ động vật sang người thường gây "nhiễm trùng ngõ cụt" ở loài mới - chúng lây nhiễm cho một vật chủ nhưng không thể lây truyền hiệu quả do sự không tương thích của loài.

Ví dụ: 

- Virus dại: Đặc hiệu loài cao trong chu kỳ duy trì (ví dụ: các chủng thích nghi với dơi so với thích nghi với chó), mặc dù nó có thể lây nhiễm cho nhiều động vật có vú - nhưng sự lây truyền thường bị hạn chế.

- Virus cúm A: Phạm vi vật chủ được xác định bởi các tương tác cụ thể giữa các loài (ví dụ: các chủng chim và con người thích nghi khác nhau về sở thích thụ thể - gia cầm thích axit sialic liên kết α2,3, con người thích liên kết α2,6).

- Virus Nipah: Tồn tại được trên loài dơi ăn quả Pteropus spp, lây sang được cho heo và người. Tuy vậy dù nó có thể lây nhiễm cho nhiều động vật có vú, nhưng ổ chứa tự nhiên và sự lây truyền hiệu quả của nó là riêng cho loài dơi; có khả năng lây lan từ người sang người nhưng không hiệu quả như trong nguồn nhiễm tự nhiên.

- Virus bại liệt hoặc sởi: Phạm vi đặc hiệu của con người cực kỳ hẹp; chúng không lây nhiễm cho hầu hết các loài động vật khác một cách hiệu quả.

Trong virus học và vi sinh học, "đặc hiệu loài" thường mô tả các tương tác, yếu tố hạn chế hoặc yếu tố quyết định hạn chế sự lây truyền hoặc độc lực giữa các loài. Ví dụ, một gen virus có thể cần thiết cho sự lây nhiễm ở một loài nhưng không cần thiết ở một loài khác.

Nhìn chung, thuật ngữ này nhấn mạnh lý do tại sao mầm bệnh không lây nhiễm mọi thứ một cách bừa bãi - quá trình tiến hóa định hình khả năng tương thích chặt chẽ, phù hợp với loài, làm cho các bước nhảy giữa các loài hiếm gặp và thường không thành công nếu không thích nghi.

Trở lại với NiV, sự lây lan ban đầu là qua tiếp xúc gần với động vật bị nhiễm bệnh (dơi qua nhựa cây chà là/trái cây bị ô nhiễm) hoặc vật chủ trung gian (lợn) hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể của người bị nhiễm bệnh.

Virus Nipah lây sang người qua trái cây bị nhiễm dịch tiết của dơi. Ảnh: Thuốc&Sức khoẻ

- Lây truyền từ người sang người xảy ra nhưng hạn chế - chủ yếu ở các cơ sở chăm sóc chặt chẽ (hộ gia đình, bệnh viện) - không lây lan trong không khí hiệu quả như COVID-19 hoặc cúm. 

- Các ổ dịch được kiểm soát nhanh chóng bằng các biện pháp tiêu chuẩn (cách ly, PPE, truy vết tiếp xúc).

- Không có bằng chứng về khả năng lây truyền hoặc thích ứng với sự lây lan toàn cầu. 

- NiV chưa bao giờ gây ra đại dịch toàn cầu - chỉ có các đợt bùng phát cục bộ kể từ khi nó được phát hiện vào năm 1998 - 1999 (Malaysia/Singapore) và các trường hợp theo mùa đang diễn ra ở Bangladesh/Ấn Độ. Các đợt bùng phát thường được ngăn chặn thông qua truy vết tiếp xúc nhanh chóng, cách ly và kiểm soát nhiễm trùng. Tình trạng mới nhất (tính đến cuối tháng 1 năm 2026) Một cụm nhỏ xảy ra ở Tây Bengal, Ấn Độ (Kolkata), bắt đầu từ giữa tháng 1 năm 2026: Hai trường hợp được xác nhận (cả hai đều là nhân viên y tế), không phát hiện thêm sự lây lan. 

- Các nhà chức trách Ấn Độ tuyên bố đợt bùng phát đã được kiểm soát sau khi truy vết những người tiếp xúc (hầu hết được xét nghiệm âm tính). 

Vẫn nên cảnh giác với Nipah

Dù không có khả năng gây đại dịch, nhưng Nipah vẫn là một mối quan tâm vì là một loại virus RNA, nó có thể đột biến để trở nên dễ lây truyền hơn giữa người (ví dụ: lây lan đường hô hấp tốt hơn); mật độ dân số cao ở các vùng lưu hành dịch (Nam/Đông Nam Á); du lịch toàn cầu và giao tiếp giữa động vật hoang dã và con người làm tăng nguy cơ lây lan; chưa có biện pháp điều trị hiệu quả.

Tóm lại mặc dù Nipah gây ra mối đe dọa nghiêm trọng trong khu vực và có nguy cơ đại dịch trên lý thuyết, những bằng chứng hiện tại không cho thấy NiV sẽ sớm gây ra đại dịch toàn cầu. Các đợt bùng phát có thể kiểm soát được, lây truyền không có khả năng lây lan cao và giám sát mạnh mẽ ở các khu vực bị ảnh hưởng. Trọng tâm là phòng ngừa như tránh thực phẩm bị nhiễm dơi, an toàn sinh học trang trại, phát hiện sớm.