Arthur Conan Doyle (Scotland), nhà văn viết truyện trinh thám cực hay, cha đẻ của nhân vật thám tử Sherlock Holmes, là bác sĩ ngoại khoa. Tương tự, Archibald Joseph Cronin (Scotland) là bác sĩ làm việc tại một vùng mỏ, từ đó ông có nhiều chất liệu để viết tiểu thuyết “Thành Trì” sau này. 

Câu hỏi đặt ra: Thế giới văn chương có sức hút gì đặc biệt khiến những người thầy thuốc bước khỏi thế giới nghiêm túc y khoa rẽ sang thế giới bay bổng văn chương? 

Có một cách giải thích: Bác sĩ thường là những “khán giả” được ngồi ở ghế hạng nhất cuộc đời để từ đó họ chứng kiến nhiều khoảnh khắc quan trọng của con người, từ sinh, lão, bệnh, tử cho đến những thế thái nhân tình đối lập nhau như yêu thương - phản bội, hôn nhân-ly dị, hạnh phúc-đau khổ, cao thượng-giả dối. Đó chính là chất liệu quý giá để họ hư cấu nên những tuyệt tác văn chương. 

Viết để giải tỏa căng thẳng nghề nghiệp 

Đối với nhiều bác sĩ, viết là cách thức để họ xử lý, tiêu hóa những trải nghiệm phức tạp, đôi khi căng thẳng trong khi làm nghề. Văn chương như chiếc nút xả áp tinh thần giúp họ vượt qua stress hay kiệt sức (burnout). 

Ngày nay, hiện tượng burnout ngành y được nói nhiều hơn bao giờ hết, đặc biệt trong và sau đại dịch Covid-19, khi nhiều nhân viên y tế bị quá tải công việc và trải nghiệm những cảm xúc tiêu cực. Một số nghiên cứu khoa học của trường y Stanford Medicine hay AMMC (Association of American Medical Colleges: Hiệp hội các trường y Hoa Kỳ) đã chỉ ra rằng viết lách có thể giúp người thầy thuốc giải tỏa áp lực công việc. 

Trên tạp chí Psychology Today, Kenneth Weinberg, một bác sĩ kỳ cựu của Mỹ, từng cho biết nhờ viết lách giữa lúc thực hiện các ca bệnh cấp cứu mà ông tìm được sự khuây khỏa rõ rệt. 

Cần nói thêm, bác sĩ Kenneth là cây bút quen thuộc của tạp chí Forbes, nhật báo The New York Times cũng như tham gia nhiều chương trình truyền hình của Fox Nation hoặc các đài ở New York. Nhiều câu chuyện hư cấu và phi hư cấu của ông về những trải nghiệm với bệnh nhân đã được tập hợp thành sách. 

Viết văn còn giúp các bác sĩ suy ngẫm về những ca bệnh phức tạp, thành công hay thất bại trong công việc, và nhất là chiêm nghiệm về sự hạn hữu của y học. 

Khoác lên mình chiếc áo blouse trắng cũng là lúc người thầy thuốc đảm nhiệm công việc cứu người. Nhưng có những lúc mà họ và đồng nghiệp làm mọi cách cũng không thể giành lại được sự sống cho người bệnh. Những lúc thất bại đó, viết văn hay viết nhật ký là liều thuốc tinh thần để họ giải tỏa tất cả. Tại Stanford Medicine (Mỹ), người ta từng làm một nghiên cứu thú vị, đó là tổ chức các buổi hội thảo về viết lách cho sinh viên y khoa và nhận thấy hoạt động này giúp họ giảm được căng thẳng đáng kể trong học tập. 

Tác phẩm " Những ngày ở Paris" của PSG.TS.BS Nguyễn Hoài Nam ra mắt trong năm qua. Ảnh: NXB

Y học kể chuyện, giải pháp nâng cao chất lượng điều trị 

Từng có một nghiên cứu trong đó người ta đề nghị một số sinh viên y khoa chia sẻ những trải nghiệm học tập bằng viết lách. Kết quả phần lớn họ cho biết thay đổi được nhiều định kiến. 

Chẳng hạn một sinh viên viết về ca phẫu thuật giảm cân cho một phụ nữ béo phì mà anh chứng kiến. Trong bài viết, anh thú nhận mình từng có cái nhìn tiêu cực về người có thân hình quá khổ. Nhưng chỉ sau vài lần giải bày cảm xúc bằng con chữ, anh đã thay đổi suy nghĩ. 

Ngày nay, những trải nghiệm tích cực này được gọi bằng một thuật ngữ thú vị “y học kể chuyện” hay “y học tường thuật” (narrative medicine). 

Trên tạp chí y học nổi tiếng JAMA năm 2021, nữ bác sĩ người Mỹ Rita Charon, viết: “Y học kể chuyện được đề xuất như một mô hình cho việc hành nghề y nhân văn và hiệu quả. (...) Với năng lực kể chuyện, các bác sĩ có thể tiếp cận và đồng hành cùng bệnh nhân trong bệnh tật, nhận ra hành trình cá nhân của chính họ trong nghề y, thừa nhận mối quan hệ và nghĩa vụ đối với đồng nghiệp, và khởi xướng cuộc đối thoại có ý nghĩa với công chúng về chăm sóc sức khỏe”. 

Trong thực hành y học kể chuyện, ngoài hoạt động lắng nghe những câu chuyện của bệnh cứu người. Nhưng có những lúc mà họ và đồng nghiệp làm mọi cách cũng không thể giành lại được sự sống cho người bệnh. Những lúc thất bại đó, viết văn hay viết nhật ký là liều thuốc tinh thần để họ giải tỏa tất cả. Tại Stanford Medicine (Mỹ), người ta từng làm một nghiên cứu thú vị, đó là tổ chức các buổi hội thảo về viết lách cho sinh viên y khoa và nhận thấy hoạt động này giúp họ giảm được căng thẳng đáng kể trong học tập. Hoạt động này giúp cải thiện đáng kể mối quan hệ người thầy thuốc bệnh nhân, mối quan hệ có chiều hướng giảm sút trong thời đại ngày nay.

Không thể phủ nhận tiến bộ của những công nghệ y học hiện đại đã mang lại nhiều cải thiện to lớn trong chăm sóc sức khỏe con người. Thế nhưng khi máy móc làm thay người thầy thuốc nhiều việc, thì không ít bác sĩ lại trở nên khô khan, kiệm lời với người bệnh, không khác gì những “robot mặc áo choàng trắng”. 

Người viết bài đã chia sẻ điều này trong “Những ngày ở Paris”, tác phẩm không chỉ ghi lại sự kiện, mà còn chất chứa nhiều suy tư, nỗi niềm, chiêm nghiệm về nghề nghiệp, y đức, và cả sự trưởng thành của bản thân tác giả.

Nhưng liệu y học kể chuyện, hay sâu xa là đưa văn chương vào y khoa, đơn thuần chỉ giúp bác sĩ trở nên tử tế và dễ thương hơn, hay còn cải thiện được cả chất lượng khám chữa bệnh? Đó là một vấn đề thú vị cần làm rõ. Trên báo Vietnamnet có người từng đặt câu hỏi: “Liệu một bác sĩ biết đọc thơ và phân tích truyện ngắn có chẩn đoán viêm ruột thừa nhanh hơn những bác sĩ không làm điều này?”. 

Không dễ trả lời câu hỏi này, nhưng bản thân người viết, một thầy thuốc đã trải nghiệm viết lách phải thừa nhận rằng y học kể chuyện thúc đẩy người bác sĩ phát triển tư duy phản biện, suy ngẫm nhiều hơn về các khía cạnh nhân văn và đạo đức trong y học. Đó là những điều mà chương trình đào tạo y khoa truyền thống, vốn chú trọng các môn học khoa học, đôi khi chưa nhấn mạnh đủ. 

Nhưng khi một bác sĩ biết chăm chút những chi tiết câu chuyện thông qua viết lách, họ sẽ thường lắng nghe bệnh nhân tốt hơn, nắm bắt được những chi tiết quan trọng mà có thể họ bỏ qua nếu chỉ khám và hỏi bệnh theo quy trình thông thường. Điều này không chỉ giúp bác sĩ nâng cao năng lực chẩn đoán mà còn tăng cường lòng tin của người bệnh đối với thầy thuốc khi người bệnh cảm thấy người thầy thuốc lắng nghe và thấu hiểu họ nhiều hơn. Trong y khoa, khi có lòng tin, người bệnh thường hợp tác tốt với bác sĩ để có được kết quả tích cực.

Cạm bẫy cần tránh khi viết văn y khoa 

Y học kể chuyện, hay viết văn về thế giới y khoa, dường như là một trào lưu trong thời đại ngày nay. Paul Kalanithi, bác sĩ giải phẫu thần kinh người Mỹ gốc Ấn Độ, có tự truyện “When Breath Becomes Air” (tựa tiếng Việt: “Khi hơi thở hóa thinh không”) chia sẻ những suy tư về ý nghĩa của cuộc sống và cái chết trong cuộc chiến chống lại ung thư phổi giai đoạn cuối của mình. 

Bìa sách “Khi hơi thở hóa thinh không” của bác sĩ Paul Kalanithi. Ảnh: NXB

Một gương mặt nổi tiếng hơn là bác sĩ-nhà văn người Mỹ gốc Afghanistan Khaled Hosseini. Sau khi học xong bác sĩ nội trú tại Trung tâm y khoa Cedars-Sinai, ông hành nghề y 10 năm và trong thời gian đó hoàn thành tiểu thuyết đầu tay “The Kite Runner” (tựa tiếng Việt: “Người Đua Diều”). Tác phẩm này cùng với tác phẩm thứ hai “A Thousand Splendid Suns” (“Ngàn mặt trời rực rỡ”) từng nằm trong danh sách bán chạy của The New York Times hơn 100 tuần. 

Y học kể chuyện là cần thiết, nhưng viết văn - nhất là viết hay và chiều sâu, không phải chuyện đơn giản. Điều này chắc chắn càng khó với những người làm khoa học quen với tư duy logic, ngôn ngữ chính xác như bác sĩ. Trên tạp chí BMJ, các biên tập viên đã chỉ ra khá nhiều cạm bẫy mà các bác sĩ thường gặp phải khi thử sức với viết lách sáng tạo. 

Văn chương giúp thầy thuốc xua tan căng thẳng. Ảnh: Canva.

Thứ nhất là điều thường được gọi nôm na bệnh nghề nghiệp, tức là viết như làm báo cáo ca bệnh trước đồng nghiệp hay cấp trên. Cách viết này rất khô khan vì chỉ liệt kê sự kiện thay vì chia sẻ những trải nghiệm của người viết một cách sống động, bằng hình ảnh, âm thanh, cảm xúc hay lời thoại tự nhiên. 

Bẫy thứ hai là xu hướng thích những cái kết gọn gàng, có hậu, đâu vào đấy kiểu như trong phim cổ điển. Thế nhưng cuộc sống thực, đặc biệt là thế giới y khoa, vốn phức tạp chứa đựng mọi cung bậc cảm xúc. Né tránh đời thật, cố gắng gò ép thành những câu chuyện đẹp đẻ có hậu thì khó lay động được lòng người. 

Thứ ba, đôi khi quên mất độc giả là ai. Tức là người viết chủ yếu viết cho mình đọc, để tự suy ngẫm mà quên mất mình đang kể một câu chuyện cho người khác nghe, đặc biệt là người ngoài ngành y. Lúc này, tác giả có thể sử dụng quá nhiều thuật ngữ chuyên ngành mà không giải thích, không có bối cảnh. Không khác gì đứng giữa đám đông tự nói chuyện một mình vậy. 

Cái bẫy cuối cùng là đôi khi thiếu đi một chút khiêm tốn cần thiết. Thiếu khiêm tốn hay xảy ra với bác sĩ, những người quen với vai trò chuyên gia, biết rành rẽ lĩnh vực của mình và thường được công chúng tung hô. Nhưng viết lách là một lĩnh vực và sân chơi khác, đòi hỏi sự kiên nhẫn, học hỏi nghiêm túc và sự khiêm tốn khi nhìn nhận một vấn đề. 

Sài Gòn, tháng 12 năm 2025 

Theo TSK số 703-704