GLP-1 giúp 42% người Mỹ béo phì giảm cân an toàn

Trong nhiều thập niên, béo phì được xem là một trong những bài toán khó nhất của y học hiện đại. Các thuốc giảm cân từng được phát triển chủ yếu tác động trực tiếp lên não bộ nhằm ức chế cảm giác thèm ăn. Song, cách tiếp cận này cho hiệu quả không bền vững, dễ gây lệ thuộc và tiềm ẩn nguy cơ tim mạch khiến không ít chương trình nghiên cứu phải dừng lại vì lo ngại an toàn. Điều trị béo phì vì thế chủ yếu dựa vào thay đổi lối sống, trong khi y học thiếu vắng các liệu pháp dược lý đủ hiệu quả và lâu dài.

Bước ngoặt đến vào cuối những năm 1980, từ một phát hiện gần như tình cờ trong phòng thí nghiệm của giáo sư Joel Habener tại Bệnh viện Đa khoa Massachusetts, Mỹ. Khi đó, ông đang nghiên cứu glucagon, một hormone do tuyến tụy tiết ra có vai trò làm tăng đường huyết với mục tiêu tìm kiếm những cơ chế mới giúp kiểm soát bệnh tiểu đường.

Trong quá trình tìm gen của glucagon nhóm nghiên cứu của ông phát hiện một đoạn protein chưa từng được mô tả trước đó. Phân tử này có cấu trúc tương tự glucagon nhưng lại mang đặc tính sinh học hoàn toàn khác. Protein này chỉ kích thích tuyến tụy tiết insulin khi nồng độ đường trong máu tăng cao, làm chậm quá trình tiêu hóa và tác động lên não bộ để tạo cảm giác no. Nhờ đó, cơ thể có thể tự điều chỉnh lượng thức ăn nạp vào theo một cơ chế sinh lý tự nhiên.

Phát hiện này được đặt tên là glucagon-like peptide-1, gọi tắt là GLP-1. Trong một lần trả lời báo chí vào năm 2023, Habener gọi đó là “một khoảnh khắc eureka hiếm hoi trong khoa học”, thứ mà theo ông “hiếm khi xảy ra trong khoa học”.

Ở giai đoạn đầu, khi GLP-1 được thử nghiệm trên người, một vấn đề nhanh chóng bộc lộ. Nhiều tình nguyện viên bị buồn nôn và chán ăn rõ rệt, buộc các nhà nghiên cứu phải giảm liều. Khi đó, hiện tượng này bị coi là hạn chế lớn, thậm chí làm dấy lên hoài nghi về khả năng ứng dụng lâm sàng của GLP-1.

Giáo sư Joel Habener. Ảnh: PNAS

Tuy nhiên, theo thời gian, chính đặc điểm ấy lại được nhìn nhận theo hướng ngược lại. “Điều từng bị xem là tác dụng phụ cuối cùng lại trở thành giá trị điều trị”, Habener chia sẻ. Khả năng làm giảm cảm giác thèm ăn và kiểm soát lượng thức ăn nạp vào của GLP-1 đã mở ra một cách tiếp cận hoàn toàn mới trong điều trị béo phì, dựa trên sinh lý tự nhiên của cơ thể thay vì can thiệp trực tiếp và thô bạo vào não bộ.

Từ phát hiện mang tính khoa học cơ bản này, các thuốc tác động lên thụ thể GLP-1 dần được phát triển. Ban đầu, nhóm thuốc này được phê duyệt để điều trị đái tháo đường type 2 nhờ khả năng kiểm soát đường huyết hiệu quả mà ít gây hạ đường huyết. Sau đó, các thử nghiệm lâm sàng cho thấy tác dụng giảm cân rõ rệt và bền vững, đưa GLP-1 trở thành trọng tâm mới trong điều trị béo phì khi lần đầu tiên mang lại phương pháp giảm cân vừa an toàn vừa hiệu quả cho gần 42% người Mỹ mắc bệnh này. 

Béo phì ảnh hưởng hơn 1 tỉ người trên toàn cầu Ảnh: iStock

Năm 2023, hơn 20 triệu liều thuốc GLP được sử dụng trên toàn cầu; đồng thời, việc làm rõ cơ chế sinh lý của GLP mở ra nhiều hướng điều trị mới cho bệnh tim mạch và các bệnh thoái hóa thần kinh như Alzheimer, Parkinson và Huntington. Đáng chú ý, thuốc GLP-1 còn cho thấy khả năng làm chậm tiến triển Alzheimer, mang lại hy vọng cho hơn 55 triệu bệnh nhân trên thế giới.

Dấu ấn khoa học và sự ghi nhận toàn cầu

Công trình của giáo sư Joel Habener không phải là nỗ lực đơn lẻ. Song song với những phát hiện tại Mỹ, giáo sư Jens Juul Holst tại Đan Mạch cũng độc lập phát hiện vai trò của các hormone giống glucagon trong việc kích thích tiết insulin.

Trong khi đó, các nhà khoa học Daniel Joshua Drucker, Giáo sư tại Đại học Toronto (Canada) và Svetlana Mojsov, Phó Giáo sư tại Đại học Rockefeller (Mỹ), đóng vai trò quan trọng trong việc làm rõ cấu trúc, chức năng sinh học và tổng hợp GLP-1, giúp chuyển hóa phát hiện khoa học thành nền tảng cho thuốc điều trị.

Từ những nghiên cứu cơ bản ban đầu, GPL-1 đã mở đường cho các liệu pháp lâm sàng có tác động toàn cầu. Sau này, quá trình phát triển và thương mại hóa thuốc GLP-1 với vai trò then chốt của nhà khoa học Lotte Bjerre Knudsen tại tập đoàn dược phẩm Novo Nordisk, đã đưa các liệu pháp này từ phòng thí nghiệm đến đời sống hàng ngày của bệnh nhân.

Những đóng góp đó được cộng đồng khoa học quốc tế ghi nhận bằng loạt giải thưởng danh giá. Năm 2023, giáo sư Habener cùng cộng sự nhận Giải Đặc biệt VinFuture của tập đoàn Vingroup trao tặng nhờ công trình tiên phong khám phá vai trò của GLP-1 trong điều trị tiểu đường và béo phì. Đây được xem là một trong những lần hiếm hoi các nhà khoa học đứng sau thành công của thuốc giảm cân được vinh danh đầy đủ tại một giải thưởng khoa học công nghệ quốc tế lớn.

Những cống hiến đó tiếp tục được ghi nhân bằng Giải thưởng Breakthrough trong lĩnh vực Khoa học Sự sống năm 2025, giải thưởng thường được ví như “Oscar khoa học”, dành cho nhóm các nhà khoa học nghiên cứu GLP-1. Trước đó, tạp chí Time đã đưa ông cùng các cộng sự vào danh sách 100 người ảnh hưởng nhất thế giới năm 2024, ghi nhận tác động không chỉ trong y học mà còn đối với xã hội hiện đại.

GLP-1 mở ra một cách tiếp cận hoàn toàn mới trong điều trị béo phì. Ảnh: AI

Giáo sư Joel Francis Habener qua đời 28/12/2025 tại bang Massachusetts, thọ 88 tuổi. Ông sinh năm 1937 tại Indianapolis, tốt nghiệp Đại học Redlands và nhận bằng y khoa tại Đại học California, (Mỹ). Phần lớn sự nghiệp của ông gắn bó với Bệnh viện Đa khoa Massachusetts (Mỹ) từ năm 1971 cho đến khi nghỉ hưu.

Trong mắt đồng nghiệp và học trò, ông được nhớ đến như một nhà khoa học kiên trì với khoa học nền tảng, tin rằng những phát hiện âm thầm trong phòng thí nghiệm có thể tạo ra thay đổi lớn cho y học và xã hội. Một đồng nghiệp từng nhận xét rằng các cuộc họp khoa học với ông giống như nhận được những cơn mưa ý tưởng.

Thảo Vy