Nếu trong y học hiện đại, tim là cơ quan co bóp để đưa máu đi nuôi cơ thể, thì trong y học cổ truyền (YHCT), tim được gọi là “tâm”, là một tạng trong hệ thống lý luận chức năng. Khái niệm này bao hàm một phần chức năng của tim theo y học hiện đại, đặc biệt liên quan tuần hoàn huyết mạch, đồng thời mở rộng sang các chức năng điều hòa thần chí, giấc ngủ và hoạt động tinh thần. Vì vậy “tâm” không thể quy đối một cách cơ học thành tim theo giải phẫu, nhưng cũng không hoàn toàn tách rời cơ quan tim.

Y văn cổ điển mô tả “tâm chủ huyết mạch”, nghĩa là chức năng của “tâm” có liên quan đến sự vận hành của huyết trong mạch. “Tâm tàng thần” hoặc “tâm chủ thần minh” nói đến mối liên hệ của tâm với trạng thái tỉnh táo, tư duy, cảm xúc và giấc ngủ. Khi thăm khám, bác sĩ xem xét đồng thời hồi hộp, đau ngực, sức lực, giấc ngủ, sắc mặt, trạng thái tinh thần, lưỡi, mạch và các biểu hiện toàn thân.

Khi huyết không đồng nhất với oxy và máu, kinh lạc không tương ứng trực tiếp với mạch máu, “tâm” cũng không chính là tim. Một triệu chứng có thể thuộc nhiều thể bệnh, một bệnh tim thực thể cũng có thể biểu hiện bằng nhiều thể bệnh khác nhau.

Các vấn đề của “tâm” được lý giải ra sao?

Hồi hộp, đánh trống ngực, đau tức ngực, mệt hoặc khó ngủ được YHCT phân tích theo hư thực, hàn nhiệt, khí huyết, tân dịch và mối liên hệ giữa các tạng phủ. Các chứng danh như tâm quý, chinh xung, hung tý hoặc tâm thống mô tả nhóm biểu hiện theo YHCT; chúng không tương đương hoàn toàn với rối loạn nhịp tim, bệnh mạch vành hay suy tim.

“Tâm khí hư” hoặc “tâm dương hư” có thể biểu hiện bằng mệt, hồi hộp, đoản hơi, tự ra mồ hôi, sắc mặt trắng, lưỡi nhạt, mạch hư nhược; thể dương hư thường kèm sợ lạnh, tay chân lạnh.
“Tâm huyết hư” hoặc “tâm âm hư” có thể gây hồi hộp, ngủ không yên hoặc bồn chồn, hay quên, lưỡi nhạt, mạch tế; thể âm hư có thể kèm khô miệng, cảm giác nóng về chiều tối hay ra mồ hôi ban đêm, lưỡi đỏ, ít rêu.

Đây là những mô tả thể bệnh theo YHCT, chưa đủ để xác định nguyên nhân. Các triệu chứng tương tự cũng có thể gặp trong thiếu máu, bệnh tuyến giáp, rối loạn nhịp, bệnh mạch vành hoặc suy tim. Người bệnh cần được thăm khám thay vì tự nhận mình thuộc thể “tâm khí hư” hay “tâm âm hư” rồi dùng thuốc.

Với đau tức ngực, YHCT có thể xem xét các cơ chế như huyết ứ, khí trệ, đàm trọc trệ trở, hàn ngưng tâm mạch hoặc phối hợp nhiều cơ chế cùng lúc. Một người có thể đồng thời vừa hư vừa thực, chẳng hạn khí hư kèm huyết ứ. Vì vậy, không thể sử dụng một bài thuốc “hoạt huyết” cho mọi trường hợp đau ngực hoặc tự lựa chọn thuốc dựa trên một triệu chứng riêng lẻ.

Trong y học cổ truyền, tâm là một tạng trong hệ thống lý luận chức năng. Ảnh minh họa: Canva

Tình chí, tức trạng thái cảm xúc, cũng được xem xét khi đánh giá “tâm”. Liên hệ tương ứng theo y học hiện đại, căng thẳng kéo dài làm tăng hoạt hóa hệ thần kinh giao cảm và tăng giải phóng catecholamine, làm tăng nhịp tim, huyết áp và nhu cầu oxy cơ tim. Đây là cơ chế đã được chứng minh góp phần làm tăng nguy cơ bệnh mạch vành, rối loạn nhịp và suy tim. Tuy vậy, bệnh tim mạch còn liên quan đến tuổi, di truyền, thuốc lá, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, đái tháo đường, thừa cân, ít vận động, chế độ ăn không phù hợp và nhiều yếu tố khác.

Phòng bệnh tim mạch phải gắn với các nguy cơ đo được

Dưỡng sinh theo YHCT để cao việc phòng bệnh từ sớm, điều hòa ăn uống, lao động, nghỉ ngơi và cảm xúc. Khi áp dụng vào dự phòng tim mạch, các nguyên tắc này cần đi cùng kiểm tra huyết áp, đường huyết, mỡ máu, cân nặng và nguy cơ tim mạch tổng thể.

Người đã được chẩn đoán tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu hoặc bệnh tim mạch cần dùng thuốc và tái khám đúng hướng dẫn. Cảm giác khỏe hơn hoặc huyết áp ổn định trong một vài lần đo không phải là căn cứ để tự giảm liều hay ngừng thuốc. Bộ Y tế Việt Nam xác định kiểm soát các yếu tố nguy cơ, thay đổi lối sống và tuân thủ điều trị là những nội dung cốt lõi của dự phòng bệnh tim mạch.

Bữa ăn nên đa dạng, vừa đủ, ưu tiên rau, trái cây, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt, cá và các loại hạt. Cần hạn chế thức ăn nhiều muối, thịt chế biến sẵn, chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa, đồ uống có đường và rượu bia.

Dược liệu hoạt huyết có thể tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng thuốc chống đông. Ảnh minh họa: Canva

Lượng muối nên dưới 5g mỗi ngày, tính cả muối, nước mắm, nước tương, bột nêm và lượng muối có trong thực phẩm chế biến sẵn. Ăn thanh đạm không có nghĩa chỉ ăn rau hoặc kiêng hoàn toàn chất béo, mà là lựa chọn thực phẩm hợp lý, không ăn quá mặn, quá nhiều hoặc quá thường xuyên các món chế biến sẵn.

Người trưởng thành khỏe mạnh nên duy trì ít nhất 150-300 phút hoạt động thể lực mức độ vừa mỗi tuần, hoặc lượng vận động mạnh tương đương. Đi bộ nhanh, đạp xe, bơi, dưỡng sinh và Thái cực quyền có thể được lựa chọn tùy tuổi, thể lực và sở thích.

Thái cực quyền là một hình thức vận động thân tâm, thường có cường độ nhẹ đến vừa. Một số nghiên cứu cho thấy Thái cực quyền có thể giúp cải thiện huyết áp, khả năng gắng sức và chất lượng sống ở một số nhóm người bệnh. Kết quả này gợi ý Thái cực quyền có thể là lựa chọn vận động phù hợp cho một số người, tuy nhiên chưa có đủ bằng chứng để khẳng định phương pháp này vượt trội hơn các hình thức vận động chuẩn hoặc thay thế điều trị nội khoa. Người mắc bệnh mạch vành, suy tim, rối loạn nhịp, bệnh van tim hoặc từng có biến cố tim mạch cần được đánh giá khả năng gắng sức trước khi tăng cường độ tập. Nếu xuất hiện đau ngực, khó thở bất thường, choáng, ngất hoặc hồi hộp dữ dội khi vận động, cần dừng tập và đi khám.

Bên cạnh vận động, nên duy trì giờ ngủ tương đối ổn định, tránh thức khuya kéo dài, nghỉ ngơi phù hợp sau giai đoạn lao lực và hạn chế chất kích thích vào chiều tối. Các bài thở chậm, thư giãn, thiền hoặc dưỡng sinh có thể được lựa chọn để điều hòa căng thẳng ở người phù hợp, nhưng không thay thế việc tìm nguyên nhân khi mất ngủ hoặc hồi hộp kéo dài.

Theo TSK số 710