“Kẻ giết người thầm lặng”

Tăng huyết áp (THA) không phải là một căn bệnh mới, nhưng sức tàn phá của nó chưa bao giờ thuyên giảm. Được mệnh danh là “Kẻ giết người thầm lặng”, bệnh thường diễn tiến âm thầm, không triệu chứng nhưng lại là nguyên nhân gốc rễ của những biến cố nặng nề như đột quỵ, nhồi máu cơ tim và suy thận mạn.

Theo báo cáo mới nhất của WHO, toàn cầu hiện có hơn 1,28 tỷ người trưởng thành (30-79 tuổi) sống chung với THA. Đáng lo ngại là trong số này có đến 46% người không hề biết mình mắc bệnh. Ngoài ra, trong số những người đã được chẩn đoán THA, chỉ có khoảng 42% được điều trị và 21% kiểm soát được huyết áp mục tiêu - một con số quá khiêm tốn. Cần nói thêm, mỗi năm các biến chứng do THA cướp đi sinh mạng của khoảng 10 triệu người, cao hơn tổng số ca tử vong do các bệnh truyền nhiễm cộng lại.

Gần 1,3 tỷ người trưởng thành sống chung với tăng huyết áp. Ảnh: Canva

Tại Việt Nam, gánh nặng THA cũng đang gia tăng nhanh chóng. Các khảo sát dịch tễ học gần đây cho thấy tỷ lệ THA ở người trưởng thành đã chạm mức 25-30%, nghĩa là cứ 4 người lớn, có ít nhất 1 người có chỉ số huyết áp cao. Sự trẻ hóa của căn bệnh này là một thực tế đáng lo ngại khi lối sống đô thị hóa, thói quen ăn mặn, ít vận động và áp lực công việc đang đẩy nhóm tuổi lao động vào vòng nguy hiểm.

Sức mạnh của sự kết nối “cùng nhau”

Nếu các chiến dịch phòng, chống THA trước đây thường tập trung vào việc khuyến khích cá nhân “tự đo huyết áp” hay “hiểu về chỉ số của bạn”, thì trong năm 2026 từ khóa “cùng nhau” mang tính hệ thống. Đây là sự thừa nhận rằng một cá nhân dù nỗ lực đến đâu cũng khó có thể duy trì việc kiểm soát huyết áp bền vững nếu thiếu một hệ sinh thái hỗ trợ. Mô hình “cùng nhau” được xây dựng dựa trên 5 tiêu chí chính:

- Người bệnh là trung tâm: Bệnh nhân không còn là người thụ động nghe lệnh bác sĩ mà phải là “nhà quản lý” chính sức khỏe của mình.

- Đội ngũ y tế đa chuyên khoa: Cần sự phối hợp nhịp nhàng giữa bác sĩ, điều dưỡng và dược sĩ.

- Hệ thống y tế cơ sở: Đây là ‘lá chắn’ đầu tiên trong việc phát hiện và quản lý THA dài hạn.

- Chính sách công: Tạo ra môi trường giảm muối trong thực phẩm công nghiệp và không gian vận động cho người dân.

- Gia đình và cộng đồng: Nguồn động lực tinh thần và giám sát hành vi thiết yếu.

Cần xây dựng mạng lưới “chăm sóc liên tục”

Một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là sự đứt gãy trong quản lý bệnh mạn tính. Nhiều người bệnh chỉ đi khám khi có triệu chứng, sau đó bỏ thuốc khi thấy huyết áp đã “ổn”. Để giải quyết vấn đề này, thông điệp năm 2026 nhấn mạnh 4 giải pháp hệ thống:

- Tăng cường phát hiện sớm tại cộng đồng: Mỗi người cần biến việc đo huyết áp thành một thói quen phổ quát như việc kiểm tra cân nặng. Việc sàng lọc không chỉ nên dừng lại ở bệnh viện mà phải mở rộng ra hiệu thuốc, nơi làm việc và các trung tâm sinh hoạt cộng đồng.

- Chuẩn hóa quy trình đo: Sai số trong đo huyết áp có thể dẫn đến chẩn đoán nhầm hoặc điều trị quá mức. Việc chuẩn hóa thiết bị đo huyết áp và đào tạo lại kỹ năng cho nhân viên y tế tuyến cơ sở là ưu tiên hàng đầu.

- Ứng dụng hồ sơ sức khỏe điện tử: THA cần quản lý suốt đời. Việc thiết lập hệ thống nhắc lịch tái khám tự động và theo dõi chỉ số huyết áp từ xa giúp bác sĩ can thiệp kịp thời trước khi biến cố xảy ra.

- Tiếp cận thuốc thiết yếu: WHO nhấn mạnh việc sử dụng các viên phối hợp liều cố định (2 hoặc 3 loại thuốc trong 1 viên uống) để tăng tính tuân thủ, đồng thời đảm bảo nguồn thuốc này luôn sẵn có tại các trạm y tế xã phường với chi phí hợp lý.

Mỗi người cần chủ động đo huyết áp thường xuyên để bảo vệ sức khỏe tim mạch. Ảnh: Canva

Nhân viên y tế: Từ người điều trị đến người đồng hành

Trong kỷ nguyên mới, vai trò của nhân viên y tế không chỉ gói gọn trong việc kê đơn thuốc và chăm sóc bệnh nhân.

- Bác sĩ: Đóng vai trò ‘kiến trúc sư’, xây dựng chiến lược điều trị cá thể hóa, không chỉ nhìn vào chỉ số huyết áp mà còn đánh giá tổng thể nguy cơ tim mạch (mỡ máu, đường huyết, độ tuổi) của người bệnh.

- Điều dưỡng: Là người trực tiếp giáo dục sức khỏe, hướng dẫn bệnh nhân cách tự đo huyết áp đúng và quản lý các tác dụng phụ của thuốc.

- Dược sĩ: Có vai trò quan trọng trong việc tư vấn sử dụng thuốc, ngăn ngừa tương tác thuốc và nhắc nhở bệnh nhân duy trì thuốc đều đặn.

Người bệnh chủ động: Chìa khóa của sự bền vững

Dù y học có tiến bộ đến đâu, ‘vũ khí’ mạnh nhất vẫn nằm trong tay người bệnh. Kiểm soát THA là một cuộc chạy marathon, không phải là một chặng đua ngắn. Các chuyên gia khuyến cáo quy tắc “4 tuân thủ”:

- Tuân thủ thuốc: Không tự ý bỏ thuốc ngay cả khi huyết áp đã về mức bình thường.

- Tuân thủ chế độ ăn: Giảm lượng muối xuống dưới 5g/ngày (khoảng 1 thìa cà phê), tăng cường rau xanh và trái cây.

- Tuân thủ vận động: Ít nhất 30 phút hoạt động thể lực vừa sức mỗi ngày.

- Tuân thủ lối sống: Từ bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia và quản lý căng thẳng (stress).

Vận động 30 phút/ngày có thể giúp phòng, chống THA. Ảnh: TSK

Công nghệ số: ‘Cánh tay nối dài’ trong quản lý bệnh

Năm 2026 chứng kiến sự bùng nổ của công nghệ trong y tế. Các thiết bị đeo thông minh (smartwatch) hay máy đo huyết áp kết nối bluetooth cho phép dữ liệu được truyền thẳng đến ứng dụng của bác sĩ. Ngoài ra, ngành y tế còn có những ‘trợ thủ’ đắc lực như y tế từ xa (telemedicine) - giúp bệnh nhân ở vùng sâu, vùng xa vẫn nhận được tư vấn từ các chuyên gia đầu ngành mà không cần di chuyển vất vả; và trí tuệ nhân tạo (AI) - giúp dự đoán những bệnh nhân có nguy cơ cao bị đột quỵ dựa trên biến thiên huyết áp, từ đó đưa ra những cảnh báo sớm.

Theo TSK số 706