Liều dùng nhỏ cũng đủ gây độc

Nổi tiếng với dược tính mạnh giúp phục hồi dương khí, thông kinh hoạt lạc, giảm đau và cứu người trong cơn nguy kịch, nhưng chỉ sai lệch một chút trong chế biến hay liều lượng, phụ tử cũng có thể dẫn tới ngộ độc nặng, thậm chí tử vong.

Phụ tử là phần rễ củ nhánh của cây Ô đầu (Aconitum carmichaelii Debx. hoặc Aconitum fortunei Hemsl.), thuộc họ Hoàng liên (Ranunculaceae). Theo y học cổ truyền, phụ tử có vị cay, ngọt, đại nhiệt, quy kinh Tâm, Thận ,Tỳ, có tác dụng hồi dương cứu nghịch, bổ hỏa trợ dương, tán hàn, chỉ thống.

Trên lâm sàng, phụ tử thường được dùng trong các trường hợp đau nhức xương khớp, chân tay lạnh, lưng gối đau lạnh hoặc các trường hợp vong dương, thoát dương với biểu hiện ra mồ hôi đầm đìa, sợ lạnh, chân tay lạnh, tinh thần hốt hoảng, sắc mặt nhợt, hơi thở yếu.

Hình ảnh hoa phụ tử. Ảnh: Canva

Ngoài ra, tùy vào phần rễ củ thu hoạch mà vị thuốc có tên gọi khác như ô đầu, trắc tử, thiên hùng, với công dụng khác nhau đôi chút nhưng đều có độc tính mạnh, cần được chế biến và sử dụng hết sức thận trọng.

Các nghiên cứu dược lý hiện đại cho thấy độc tính của phụ tử chủ yếu đến từ các alkaloid diester diterpenoid như aconitin, mesaconitin và hypaconitin. Những hoạt chất này tác động lên các kênh sodium phụ thuộc điện thế, làm ức chế sự giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh, từ đó làm rối loạn con đường truyền tín hiệu thần kinh của tế bào, nhất là các tế bào thần kinh, tế bào cơ vân và cơ tim, gây ra các triệu chứng tê bì, buồn nôn, nôn, tiêu chảy, khó thở, rối loạn nhịp tim, hạ huyết áp, thậm chí ngừng tim.

Đáng lưu ý, các triệu chứng ngộ độc có thể xảy ra khi tiêu thụ chỉ một lượng chỉ vài gam phụ tử sống (với hàm lượng aconitin khoảng 0,2 mg). Các trường hợp ngộ độc phụ tử được ghi nhận rải rác trong y văn, phần lớn liên quan đến việc sử dụng rượu ngâm phụ tử hoặc sắc thuốc không đúng quy trình.

Ranh giới an toàn rất nhỏ

Để giảm độc tính, phụ tử phải được chế biến kỹ lưỡng trước khi sử dụng. Các phương pháp bào chế đã được ghi nhận từ cổ điển đến hiện đại đều nhằm mục đích thủy phân các alkaloid diester độc tính cao thành các monoester alkaloid ít độc hơn,  qua đó vừa bảo tồn tác dụng dược lý vừa đảm bảo an toàn cho người bệnh. 

Bên cạnh quá trình chế biến, sự phối ngũ với các vị thuốc khác cũng góp phần  làm giảm độc tính của phụ tử. Ví dụ, cam thảo và mật ong làm giảm quá trình dược động học của alkaloid độc trong phụ tử, từ đó làm giảm độc tính của các chất này. Đây là kinh nghiệm cổ truyền được áp dụng trong nhiều phương thang kinh điển.

Hiện nay, theo Dược điển Việt Nam V, các dạng phụ tử chế được phép sử dụng bao gồm: diêm phụ tử (phụ tử chế với muối ăn, MgCl₂ và nước), đạm phụ phiến (diêm phụ tử tiếp tục chế với nước cam thảo và đậu đen), hắc phụ tử (phụ tử chế với MgCl₂, đường đỏ và dầu hạt cải), bạch phụ tử (phụ tử chế với MgCl₂ và xông diêm sinh), phụ phiến sao (hắc phụ tử hoặc bạch phụ tử sao đến phồng và hơi biến màu).

Các dạng bào chế này giúp ổn định hàm lượng hoạt chất, giảm độc tính, đồng thời duy trì hiệu lực dược lý đặc trưng của vị thuốc, tạo điều kiện thuận lợi cho việc ứng dụng an toàn trong lâm sàng.

Tuy độc tính mạnh nhưng nếu dùng đúng phụ tử vẫn là vị thuốc có giá trị dược lý cao. Các nghiên cứu dược lý ghi nhận phụ tử chế có tác dụng cải thiện tuần hoàn, tăng sức co bóp cơ tim, giảm đau, chống viêm và điều hòa miễn dịch.

Một số hợp chất chuyển hóa sau khi chế biến có khả năng làm ấm cơ thể, tăng cường chuyển hóa năng lượng và hỗ trợ điều trị suy nhược do hàn hư. Tuy nhiên, biên độ an toàn của phụ tử rất nhỏ - ranh giới giữa liều có lợi và liều gây độc rất mong manh.

Trên lâm sàng, việc sử dụng phụ tử đòi hỏi sự thận trọng rất cao. Tuyệt đối không dùng phụ tử sống, không tự ý ngâm rượu hay nấu thuốc tại nhà. Các bài thuốc chứa phụ tử phải được kê đơn và theo dõi bởi thầy thuốc y học cổ truyền có kinh nghiệm.

Những người có bệnh tim mạch, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ hoặc người suy gan thận cần tránh sử dụng. Nếu sau khi uống thuốc có chứa phụ tử mà xuất hiện cảm giác tê môi, buồn nôn, hồi hộp hoặc khó thở, cần đến cơ sở y tế ngay lập tức.

Theo TSK số 701