Kiểm soát 'dân số muỗi' là biện pháp được kỳ vọng nhất nhằm giảm nguy cơ và quy mô ảnh hưởng các bệnh truyền nhiễm, trong đó có sốt xuất huyết (SXH). Cho tới nay, dùng thuốc diệt côn trùng vẫn là giải pháp hàng đầu, nhưng với xu hướng côn trùng ngày càng kháng thuốc và tác động tồn dư tiêu cực tới môi trường của những thuốc này, khoa học phải tìm kiếm những giải pháp bền vững hơn.

Tại một phòng thí nghiệm của Trung tâm Kiểm soát côn trùng bằng giải pháp sinh học ở Valencia, những năm qua các nhà khoa học tiếp cận kỹ thuật triệt sản côn trùng (Sterile Insect Technique - SIT), ở đây là muỗi. Một số nơi cũng nghiên cứu SIT, nhưng dựa trên kinh nghiệm đã làm với ruồi giấm, phòng thí nghiệm này đi theo một hướng khác để thực hiện trên muỗi hổ vằn Aedes albopictus châu Âu, trước mắt để kiểm soát bệnh SXH sau đó là virus Zika và chikungunya.

Nhộng muỗi hổ đực phát triển thành muỗi trưởng thành và được triệt sản bằng chiếu xạ. Ảnh minh họa: Canva

Quy trình này bắt đầu từ việc cho muỗi hổ đực giao phối với muỗi cái và đẻ trứng. Khi trứng phát triển thành nhộng, người ta áp dụng một kỹ thuật phân loại giới tính để tách nhộng đực khỏi nhộng cái. Nhộng đực phát triển thành muỗi trưởng thành sẽ được triệt sản bằng bức xạ ion hóa rồi được thả vào một công viên để giao phối với muỗi cái - loài có thể hút máu và truyền bệnh cho người. Muỗi cái giao phối với muỗi đực triệt sản sẽ không còn khả năng sinh sản. Vì muỗi không thể tạo ra các thế hệ muỗi tiếp theo, nên lượng muỗi trong tự nhiên giảm dần theo thời gian.

Theo dữ liệu từ Trung tâm Phòng ngừa và Kiểm soát Bệnh tật châu Âu, muỗi Aedes albopictus xuất hiện ngày càng nhiều ở lục địa già, tạo nên những quần thể muỗi ở 13 quốc gia. Nếu có người bệnh đến từ các vùng có dịch SXH, muỗi đốt họ và làm lây lan bệnh.

Báo cáo mới nhất của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho thấy trong năm 2024 toàn cầu có 14,5 triệu ca SXH, trong đó hơn 50.000 ca nặng và hơn 11.000 người tử vong. Khu vực châu Mỹ chiếm hơn 90% tổng số ca bệnh toàn cầu. Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương đóng góp hơn 1 triệu ca bệnh, chủ yếu là Bangladesh, Ấn Độ, Indonesia, Malaysia và Việt Nam.

Nhìn chung, năm 2024 đánh dấu gánh nặng bệnh SXH toàn cầu cao nhất từ trước đến nay với các trường hợp được báo cáo ở hơn 100 quốc gia. Dữ liệu của WHO ghi nhận cả quy mô lây truyền kỷ lục và sự mở rộng liên tục của SXH sang các khu vực địa lý và khí hậu mới.

Tiến sĩ Vicente Dalmau, Trưởng phòng Y tế, Nông nghiệp và Thủy sản Valencia, cho rằng biến đổi khí hậu đã tạo điều kiện thuận lợi cho muỗi sinh sôi nảy nở quanh năm. Hạn hán nghiêm trọng, sóng nhiệt và nguồn nước cạn kiệt càng đẩy nhanh tốc độ sinh sản của muỗi, khiến việc kiểm soát quần thể muỗi ngày càng trở nên quan trọng.

Tại Việt Nam, tháng 6 qua dù chưa vào cao điểm mùa mưa nhưng cả nước đã ghi nhận hơn 50.000 ca SXH với 5 ca tử vong. TP.HCM là địa phương nặng nề nhất khi có đến 4/5 người chết. Các chuyên gia cảnh báo nhiều khả năng năm nay bệnh SXH sẽ rơi vào chu kỳ dịch 4 năm, tương tự 2022 là năm bùng phát dịch SXH trên cả nước.

Theo TSK số 708