Ngày 21/11/2016, người dân thành phố Melbourne (Úc) chứng kiến một cơn dông và chỉ vài giờ sau đó các khoa cấp cứu toàn thành phố bị quá tải nghiêm trọng vì hàng nghìn người xuất hiện khó thở, khò khè, tức ngực cùng lúc. Kịch tính căng lên cao khi có 10 người thiệt mạng, trong đó có một nữ sinh viên 20 tuổi qua đời ngay trên bãi cỏ trước nhà, khi đang chờ xe cứu thương trong lúc gia đình cố gắng hồi sức cho cô.

Cơn dông tại thành phố Melbourne (Úc) khiến hàng nghìn người xuất hiện tình trạng khó thở, khò khè, tức ngực cùng lúc. Ảnh minh họa: Canva.

Là một người trong cuộc, Paul Beggs, nhà khoa học về sức khỏe môi trường và giáo sư tại Đại học Macquarie ở Sydney (Úc), kể lại: “Đó là sự kiện kinh hoàng chưa từng có tiền lệ. Người dân ở Melbourne, các bác sĩ, y tá và những người ở hiệu thuốc - tất cả đều không biết chuyện gì đang xảy ra”.

Những tìm hiểu sau đó mới vỡ lẽ, thảm họa này gây ra bởi chứng “hen do dông bão”, tình trạng các triệu chứng hen hoặc suy hô hấp cấp tính bùng phát dữ dội trong hoặc ngay sau một cơn dông, liên quan trực tiếp đến sự phát tán của phấn hoa và các chất gây dị ứng trong không khí.

Thông thường, chúng ta vẫn nghĩ mưa lớn sẽ giúp làm sạch bầu không khí và cuốn trôi các loại phấn hoa. Quan niệm này đúng, nhưng chưa đủ. Trong một số điều kiện khí tượng đặc biệt, cơn dông không những không dập tắt nguồn dị nguyên mà còn biến các tác nhân dị ứng vốn hiền lành trở nên nguy hiểm gấp bội.

Những người có tiền sử viêm mũi dị ứng, dị ứng phấn hoa hoặc bệnh hen suyễn là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất bị “hen do dông bão”. Nhưng các nghiên cứu dịch tễ học cho thấy có một tỷ lệ không nhỏ những người chưa từng được chẩn đoán mắc hen trước đó vẫn có thể lên cơn khó thở nghiêm trọng trong các đợt bùng phát “hen do dông bão”. Dù xuất hiện tại một số quốc gia như Anh, Mỹ nhưng thảm họa Melbourne năm 2016 vẫn là đợt bùng phát khốc liệt nhất từng ghi nhận trên thế giới.

“Chiếc máy xay khổng lồ” của khí quyển
Để hình dung về cơ chế của “hen do dông bão”, hãy tưởng tượng cơn dông giống như chiếc “máy xay sinh học khổng lồ” vận hành giữa bầu trời. Vào những ngày nồng độ phấn hoa trong không khí tăng cao – đặc biệt là vào mùa cây cỏ phát triển – các luồng gió mạnh trước cơn dông sẽ cuốn các hạt phấn hoa lên độ cao hàng nghìn mét vào trong các đám mây. Tại đây, môi trường độ ẩm cao khiến các hạt phấn hoa hút nước liên tục cho đến khi trương phình và vỡ tung thành vô số mảnh nhỏ li ti có kích thước giảm đi nhiều lần so với ban đầu.

Ngay sau đó, các luồng khí lạnh từ cơn dông sẽ đẩy những mảnh phấn hoa siêu nhỏ này trở lại mặt đất dưới dạng các hạt dị nguyên đậm đặc. Khác với các hạt phấn hoa thông thường vốn có kích thước lớn và dễ bị giữ lại ở màng nhầy mũi hoặc họng, những mảnh vỡ đã được xay mịn này dễ dàng vượt qua hàng rào bảo vệ, đi sâu vào tận các phế nang đầy phổi. Chúng mang theo một lượng protein dị ứng đậm đặc, kích hoạt phản ứng viêm co thắt mạnh mẽ ở đường hô hấp. Hệ quả là người bệnh đột ngột bị ho, khò khè, suy hô hấp cấp, thậm chí đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Phấn hoa kích hoạt phản ứng viêm co thắt mạnh mẽ ở đường hô hấp. Ảnh minh họa: Canva.

Vấn đề sức khỏe không thể xem thường
Nghe qua, “hen do dông bão” có vẻ là hiện tượng xa xôi chỉ xảy ra ở các nước ôn đới. Tuy nhiên, các chuyên gia khí hậu và y tế cảnh báo đây là vấn đề ngày càng đáng báo động trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu. Nhiệt độ trái đất tăng lên làm mùa phát tán phấn hoa kéo dài hơn, lượng dị nguyên nhiều hơn và thời tiết cực đoan xuất hiện với tần suất dày đặc hơn – những điều kiện hoàn hảo để kích hoạt hen do dông bão.

Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, quanh năm đối mặt với những cơn dông lớn, đặc biệt là vào mùa mưa. Bên cạnh đó, các loại cỏ dại, cây bụi và thực vật phát tán dị nguyên hiện diện phổ biến từ nông thôn, ngoại thành cho đến các “lá phổi xanh” trong lòng đô thị.

Hiện tại, chúng ta chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về “hen do dông bão” tại Việt Nam. Nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc nguy cơ này không tồn tại. Trong khi đó, tỷ lệ người dân mắc hen suyễn và viêm mũi dị ứng tại nước ta đang có xu hướng gia tăng rõ rệt. Đây chính là “vùng trũng” dễ bị tổn thương nhất nếu xuất hiện “hen do dông bão”. Việc nhận biết và chủ động phòng ngừa từ sớm chính là chiếc chìa khóa bảo vệ tính mạng.

Tỷ lệ người dân Việt Nam mắc hen suyễn và viêm mũi dị ứng gia tăng rõ rệt. Ảnh minh họa: Canva

Các triệu chứng của “hen do dông bão” có biểu hiện ban đầu khá giống với cơn hen thông thường, bao gồm ho khan liên tục không ngớt; thở khò khè, nghe thấy tiếng rít khi thở; nặng ngực, tức ngực dữ dội; thở nhanh, hụt hơi, có cảm giác lo lắng, hoảng loạn vì “không thể hít đủ không khí”.

Cần lưu ý một số người trước đó chỉ bị viêm mũi dị ứng nhẹ cũng có thể đột ngột xuất hiện các triệu chứng hô hấp như hắt hơi liên tục, chảy nước mũi, ngứa mắt, ngứa mũi rồi nhanh chóng chuyển sang khó thở. Đây rất có thể là biểu hiện của lần đầu tiên lên cơn hen trong đời.

Theo TSK số 708