Tái tạo tế bào là một trong những quá trình quan trọng của cơ thể, giúp chúng ta phát triển, duy trì sức khỏe và thay thế những tế bào bị tổn thương bằng tế bào mới.

Tuy nhiên, trong quá trình phân chia, các sai sót về vật chất di truyền (đột biến) có thể xảy ra, khiến tế bào tiếp tục nhân lên và phát triển vượt quá giới hạn kiểm soát.

Khi những tế bào bất thường này tích tụ, chúng có thể tạo thành khối u, gây ảnh hưởng đến hoạt động của các cơ quan và làm suy giảm nguồn lực của cơ thể. Sự tăng trưởng mất kiểm soát này chính là cơ chế hình thành ung thư.

Ung thư bắt đầu từ tế bào đột biến phân chia mất kiểm soát. Ảnh: Canva

Những cơ quan có tốc độ thay mới tế bào càng cao thường có nguy cơ xuất hiện đột biến gây ung thư lớn hơn. Chẳng hạn, các tế bào da liên tục bong ra và được thay thế, toàn bộ lớp tế bào da có thể tái tạo trong khoảng 40-56 ngày. Việc phải phân chia thường xuyên khiến tế bào da có nhiều cơ hội tích lũy các sai sót di truyền hơn.

Ngược lại, tim hoạt động theo một cơ chế khác.

Cơ tim là một trong những loại mô bền vững nhất trong cơ thể. Sau khi trưởng thành, các tế bào tim gần như không thay mới nhiều. Các nghiên cứu ước tính chỉ khoảng 1% tế bào tim được tái tạo mỗi năm và chưa đến một nửa số tế bào tim ban đầu được thay thế trong suốt cuộc đời.

Các nhà khoa học cho rằng đây là một sự đánh đổi trong quá trình tiến hóa. Ở một số loài như động vật lưỡng cư, tim vẫn có khả năng tái tạo mạnh sau tổn thương. Nhưng ở động vật có vú, bao gồm con người, trái tim ưu tiên sự ổn định và khả năng hoạt động bền bỉ lâu dài hơn là khả năng tạo ra tế bào mới.

Vì vậy, khi bị tổn thương, tim thường sửa chữa bằng cách tạo mô sẹo thay vì tái tạo hoàn toàn các tế bào khỏe mạnh. Việc ít phân chia tế bào giúp tim giảm đáng kể cơ hội phát sinh đột biến gây ung thư.

Dù máu liên tục lưu thông qua tim, tạo điều kiện để các tế bào ung thư từ nơi khác có thể di chuyển đến, ung thư vẫn rất khó phát triển tại cơ quan này. Khi ung thư xuất hiện ở tim, khả năng cao gấp 30-40 lần là do tế bào ung thư đã di căn từ cơ quan khác thay vì hình thành ngay tại tim.

Ngay cả khi ung thư lan đến tim, tốc độ phát triển thường chậm hơn so với nhiều cơ quan khác. Các nhà khoa học cho rằng môi trường đặc biệt của tim, bao gồm tốc độ tái tạo thấp và lực cơ học do nhịp đập tạo ra, có thể khiến tế bào ung thư khó tồn tại và nhân lên.

Một nghiên cứu năm 2026 cho thấy áp lực cơ học do tim liên tục co bóp có thể góp phần ngăn ung thư hình thành.

Tim là một trong những cơ quan ít mắc ung thư nhất. Ảnh: AI

Các nhà nghiên cứu thuộc Trung tâm Kỹ thuật di truyền và Công nghệ sinh học quốc tế (Ý) đã ghép tim có khả năng bơm máu yếu hơn vào chuột, tạo ra môi trường ít áp lực hơn so với tim bình thường. Sau đó, họ đưa tế bào ung thư vào các quả tim này để so sánh tốc độ phát triển.

Kết quả cho thấy tế bào ung thư lan rộng nhanh hơn trong những quả tim chịu áp lực thấp. Các nhà khoa học cũng phát hiện một loại protein chịu ảnh hưởng bởi lực co bóp của tim có thể làm giảm hoạt động của các gene liên quan đến sự phát triển ung thư.

Phát hiện này mở ra triển vọng ứng dụng các thiết bị tạo xung lực cơ học mô phỏng nhịp tim để làm chậm sự phát triển của một số loại ung thư. Các nguyên mẫu thử nghiệm trên những ung thư nằm gần da, như ung thư vú, đang cho thấy tín hiệu tích cực.

Vì ung thư tim quá hiếm gặp, cơ chế bảo vệ của cơ quan này vẫn chưa được hiểu đầy đủ. Tuy nhiên, các nhà khoa học đang nghiên cứu liệu những thay đổi nhỏ trong hoạt động của tim có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm ung thư ở các cơ quan khác.

Một phân tích công bố năm 2026 trên tạp chí Journal of the American Heart Association theo dõi hàng nghìn người trong 18 năm cho thấy một số thay đổi chức năng tim có liên quan đến nguy cơ mắc một số loại ung thư sau này. Ví dụ, người suy chức năng tâm nhĩ trái có nguy cơ cao hơn mắc ung thư đại tràng.

Các nhà nghiên cứu cho rằng những thay đổi trong tim có thể xuất hiện cùng lúc hoặc thậm chí trước các quá trình sinh học liên quan đến ung thư. Hiểu được cơ chế bảo vệ này có thể giúp con người tìm ra những cách mới để chống lại ung thư ở các cơ quan khác.

Thảo Vy (Theo Popular Science, WHO)