Thuốc có nguồn gốc trăm năm 

Vài năm trước, Marc Provissiero, một nhà sản xuất phim sắp bước vào tuổi ngũ tuần sống tại Malibu, California (Mỹ), bắt đầu suy ngẫm về những thập kỷ tiếp theo của đời mình. Ông tham gia một phòng khám cung cấp dịch vụ kéo dài tuổi thọ cao cấp (high-end longevity clinic) với chi phí vài trăm đô la mỗi tháng và bắt đầu theo dõi các xét nghiệm máu, ăn uống lành mạnh hơn và cải thiện giấc ngủ. Provissiero muốn duy trì những hoạt động khi về già như chơi tennis, lướt sóng, đi bộ đường dài và dành thời gian cho cô con gái nhỏ. 

Trong một buổi khám sức khỏe định kỳ hàng năm của ông, bác sĩ đưa ra một cảnh báo. Bất chấp những thói quen lành mạnh, lượng đường trong máu của Provissiero gần mức tiền đái tháo đường và có khả năng liên quan đến di truyền. 

Ngày nay, y học biết rằng đái tháo đường là một trong những căn bệnh nguy hiểm có thể rút ngắn tuổi thọ con người. Sau một thời gian Provissiero thực hiện chế độ ăn kiêng và tập thể dục nghiêm ngặt mà không hiệu quả, bác sĩ quyết định kê đơn metformin cho ông. 

Trong nhiều thập kỷ qua, metformin là một trong những loại thuốc phổ biến dùng để hạ đường huyết. Nhưng một số bác sĩ, trong đó có bác sĩ theo dõi sức khỏe cho Provissiero, đang quan điểm rằng loại thuốc này có thể ngừa một số bệnh mạn tính trước khi chúng phát triển, giúp con người khỏe mạnh sống lâu hơn và tốt hơn. 

Có thể Provissiero là một những người nhận được lợi ích như thế. Sau một năm dùng metformin, ông cảm thấy ít đầy hơi hơn, tràn đầy năng lượng hơn và kiểm soát cân nặng và lượng đường trong máu tốt hơn.

Metformin có nguồn gốc từ Galega officinalis, còn được gọi là cây vạn niên thanh (Goat’s Rue), một loại thuốc thảo dược truyền thống ở châu Âu, đã được sử dụng hàng thế kỷ để điều trị nhiều thứ bệnh như bệnh lý đường tiêu hóa và các vấn đề liên quan đến đường huyết. Galega chứa hoạt chất guanidine, được chứng minh có tác dụng hạ đường huyết vào năm 1918. 

Metformin là một trong những loại thuốc dùng để hạ đường huyết phổ biến. Ảnh: Shutterstock

Metformin, một phiên bản tổng hợp của guanidine, lần đầu tiên được sử dụng để điều trị bệnh đáo tháo đường ở Pháp vào những năm 1950 và được chấp thuận tại Hoa Kỳ vào năm 1995. Hơn 150 triệu người trên toàn thế giới đang sử dụng thuốc này để kiểm soát bệnh đái tháo đường type 2. Metformin cũng được sử dụng “ngoài chỉ định” (off label) cho các tình trạng như tiền đái tháo đường, hội chứng đa nang buồng trứng và tăng cân do các loại thuốc khác gây ra.

Bằng chứng trái ngược nhau

Nghiên cứu về tác động của metformin đối với tuổi thọ con người còn rất ít. Các nghiên cứu hiện có phần lớn thực hiện trên chuột, còn rời rạc và cho thấy những tác động khác nhau tùy theo giới tính và loài động vật. 

Chẳng hạn vào năm 2013, tiến sĩ Rafael de Cabo, một người nghiên cứu metformin trên chuột trong hơn hai thập kỷ tại Viện Lão khoa quốc gia Hoa Kỳ, phát hiện ra rằng liều thấp metformin có thể giúp kéo dài tuổi thọ của chuột đực khỏe mạnh khoảng 5% (nhưng liều cao hơn lại rút ngắn tuổi thọ của chúng!). Ông cho biết: “Metformin có thể nhắm vào nguyên nhân gốc rễ của một số bệnh khác có nguy cơ tăng theo tuổi tác. Có thể là do nó có khả năng điều hòa hormone, phục hồi mô và làm giảm tình trạng viêm hệ miễn dịch”.

Vài nghiên cứu khác cũng cho kết quả khả quan. Năm qua, một nghiên cứu đăng trên tạp chí uy tín Cell, thực hiện bởi hàng chục nhà khoa học Trung Quốc, cho thấy metformin làm chậm quá trình lão hóa trong tế bào não của khỉ đực tới 6 năm. 

Duy trì lối sống lành mạnh giúp con người tăng tuổi thọ. Ảnh: Canva

Trên người, một nghiên cứu quan sát được trích dẫn rộng rãi, công bố năm 2014 trên Diabetes, Obesity & Metabolism cho thấy những người mắc bệnh đái tháo đường type 2 sử dụng metformin có nguy cơ tử vong thấp hơn những người không mắc bệnh đái tháo đường nhưng không sử dụng thuốc. 

Tuy nhiên, các nghiên cứu khác lại cung cấp một bức tranh khác. Cụ thể một phân tích vào năm 2022, nhằm lặp lại nghiên cứu năm 2014 ở trên, cho thấy những người mắc đái tháo đường sử dụng metformin có nguy cơ tử vong thấp hơn những bệnh nhân khỏe mạnh không sử dụng thuốc.

Cũng có bằng chứng cho thấy lợi ích của metformin đối với người không mắc đái tháo đường có thể chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, làm giảm nguy cơ tử vong chỉ trong vài năm trước khi trở lại bình thường. 

Tiến sĩ Richard Miller, giáo sư bệnh học tại Đại học Michigan (Hoa Kỳ), một chuyên gia về lão hóa bình luận: “Bằng chứng về khả năng giúp con người sống lâu hơn của metformin còn yếu nhưng không hoàn toàn tiêu cực”. 

Thực tế cho thấy trong quá trình theo dõi bệnh nhân đái tháo đường điều trị bằng metformin, các nhà khoa học nhận thấy thuốc này không chỉ kiểm soát đường huyết tốt hơn, mà còn có thể giảm được tỷ lệ tử vong do ung thư, tim mạch và các bệnh liên quan đến tuổi già so với cả người không đái tháo đường. 

Nhưng dù nói gì thì bằng chứng làm chậm lão hóa của metformin vẫn còn tranh cãi. Như để góp phần làm sáng tỏ mọi chuyện, năm qua các nhà khoa học Hoa Kỳ đã thiết kế một nghiên cứu có tên TAME (“Targeting Aging With Metformin”, tạm dịch “Chống lão hóa với metformin”). Theo đó, 3.000 người cao tuổi (65–79 tuổi) không mắc bệnh đái tháo đường được phân ngẫu nhiên vào hai nhóm: nhóm dùng metformin (1.500 mg/ngày) và nhóm dùng giả dược trong vòng 4 năm. 

Nhóm nghiên cứu, đứng đầu là tiến sĩ Nir Barzilai, Giám đốc Viện Nghiên cứu lão hóa tại Trường Y Albert Einstein, muốn xác định hiệu quả của metformin trong việc ngăn ngừa bệnh mạn tính và tử vong. Cụ thể là so sánh tỷ lệ mắc các vấn đề tim mạch, chứng mất trí nhớ, ung thư và tử vong ở những người đang dùng metformin với những người không dùng. 

Trở ngại lớn hiện nay của nghiên cứu là chưa có đủ ngân sách để thực hiện (ước tính 45-70 triệu USD) vì ngày nay metformin đã trở thành thuốc gốc (generic), không hãng dược nào mặn mà tài trợ nghiên cứu này. Trước mắt, các nhà khoa học chỉ mới nhận được 5 triệu USD tài trợ từ Viện Lão khoa quốc gia Hoa Kỳ và tiến sĩ Barzilai hy vọng ông có thể kêu gọi thêm phần còn lại từ các nhà hảo tâm và quỹ nghiên cứu.

Theo TSK số 699