Trong vài năm trở lại đây, nhóm thuốc đồng vận thụ thể GLP-1 (GLP-1 receptor agonists) như semaglutide (Ozempic, Wegovy) và tirzepatide (Mounjaro, Zepbound) nổi lên như 'ngôi sao sáng' trong ngành dược phẩm toàn cầu.

GLP-1 (glucagon-like peptide-1) là hormone tự nhiên do ruột tiết ra sau khi ăn. Nó kích thích tuyến tụy tiết insulin khi đường huyết cao, ức chế glucagon, làm chậm tốc độ làm rỗng dạ dày và tác động lên não để giảm cảm giác đói. Các thuốc đồng vận thụ thể GLP-1 bắt chước hormone này, nhưng tồn tại lâu hơn, giúp kiểm soát đường huyết ổn định và giảm cân đáng kể (thường 10–20% trọng lượng cơ thể tùy loại thuốc và liều dùng).

Hiện nay, chúng được chỉ định chính thức cho đái tháo đường type 2, béo phì và một số trường hợp giảm nguy cơ tim mạch ở người thừa cân/béo phì có bệnh tim mạch sẵn có. Một số thuốc còn được phê duyệt cho bệnh thận mạn tính, bệnh gan nhiễm mỡ (MASH) và ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn.

Thuốc được chỉ định cho nhiều bệnh như đái tháo đuờng type 2, béo phì, gan nhiễm mỡ,... Ảnh minh họa: Canva.

Tác động đa hệ thống đã được chứng minh

Lợi ích của các thuốc đồng vận thụ thể GLP-1 không chỉ dừng lại ở việc giảm đường huyết và cân nặng, bởi các thử nghiệm lâm sàng lớn còn ghi nhận chung có những tác dụng khác:

- Trên tim mạch: Thuốc giảm khoảng 14–20% nguy cơ biến cố tim mạch chính (nhồi máu cơ tim, đột quỵ, tử vong do tim mạch) ở bệnh nhân đái tháo đường hoặc béo phì có bệnh tim mạch. Nghiên cứu SELECT với semaglutide trên hơn 17.000 người thừa cân/béo phì không mắc đái tháo đường cho thấy giảm 20% biến cố tim mạch lớn.

- Trên thận: Thuốc làm giảm tiến triển bệnh thận mạn và nguy cơ biến cố thận nặng khoảng 20–24% ở bệnh nhân đái tháo đường có bệnh thận.

- Trên gan: Giảm mỡ gan, viêm và xơ hóa ở bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến chuyển hóa.

- Viêm toàn thân: Giảm rõ rệt các chỉ số viêm như CRP, độc lập một phần với việc giảm cân.

- Trên não và thần kinh: Dữ liệu quan sát cho thấy thuốc có thể giúp giảm nguy cơ sa sút trí tuệ, Alzheimer và một số rối loạn liên quan. Các thử nghiệm đang diễn ra (như EVOKE) đang đánh giá trực tiếp trên Alzheimer giai đoạn sớm. Ngoài ra, thuốc còn liên quan đến giảm nguy cơ một số bệnh khác như viêm khớp, ngưng thở khi ngủ và thậm chí một số rối loạn hành vi liên quan đến kiểm soát xung động.

Thuốc có thể giúp giảm nguy cơ sa sút trí tuệ, Alzheimer và một số rối loạn liên quan. Ảnh minh họa: Canva.

Vì sao thuốc có tên “thuốc trường sinh”?

Khái niệm “thuốc trường sinh” (longevity drug hay gerotherapeutic) xuất phát từ quan sát rằng thuốc đồng vận thụ thể GLP-1 tác động đến nhiều dấu hiệu lão hóa bao gồm giảm viêm mạn tính, cải thiện chức năng ty thể, hỗ trợ tự thực (autophagy) và có thể ảnh hưởng đến đồng hồ sinh học biểu sinh (epigenetic clocks).

Một số nghiên cứu quan trọng xuất hiện gần đây đã xác nhận điều này. Đặc biệt, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng placebo trên bệnh nhân HIV (nhóm có hiện tượng tăng tốc lão hóa) cho thấy semaglutide làm chậm tốc độ lão hóa sinh học khoảng 9% theo đồng hồ DunedinPACE^(*), đồng thời cải thiện nhiều chỉ số liên quan đến nguy cơ tử vong và bệnh liên quan. Thậm chí một số người tham gia nghiên cứu còn có dấu hiệu “trẻ hóa sinh học” vài năm sau khoảng 8 tháng điều trị. Nghiên cứu trên chuột giải cũng cho thấy GLP-1 đối kháng nhiều thay đổi phân tử liên quan lão hóa, với hiệu ứng phụ thuộc vào thụ thể ở vùng dưới đồi.

Hạn chế và cảnh báo quan trọng

Dù tỏ ra hứa hẹn, nhưng các thuốc đồng vận thụ thể GLP-1 vẫn còn nhiều khoảng trống:

- Cho đến nay phần lớn những bằng chứng mạnh về giảm tử vong và bệnh tật đều đến từ nhóm người có nguy cơ cao như người thừa cân, béo phì hoặc đái tháo đường. Chưa có dữ liệu dài hạn đủ mạnh trên người khỏe mạnh, cân nặng bình thường.

- Giảm cân nhanh thường kèm theo mất khối lượng cơ và có thể ảnh hưởng đến mật độ xương, làm tăng nguy cơ suy yếu ở người cao tuổi nếu không kết hợp tập kháng lực và dinh dưỡng đủ protein.

- Tác dụng phụ phổ biến của thuốc là tiêu hóa (buồn nôn, nôn, tiêu chảy, táo bón), đặc biệt giai đoạn tăng liều. Hiếm gặp hơn là viêm tụy, sỏi mật. Thuốc chống chỉ định ở một số trường hợp (tiền sử ung thư tuyến giáp thể tủy, thai kỳ,...).

- Khi ngừng thuốc, cân nặng thường tăng trở lại nếu không duy trì lối sống. Ngoài ra, việc sử dụng thuốc lâu dài đi kèm với chi phí lớn vẫn là một thách thức không dễ giải quyết.

Vì những lý do này mà cho đến hiện tại thuốc đồng vận thụ thể GLP-1 không được chỉ định chính thức để chống lão hóa hay kéo dài tuổi thọ ở người khỏe mạnh. Tự ý dùng thuốc vì mục đích “trường sinh” là quá sớm và chưa có đủ bằng chứng an toàn khi sử dụng lâu dài.

Tự ý dùng thuốc vì mục đích “trường sinh” là quá sớm và chưa có đủ bằng chứng an toàn khi sử dụng lâu dài. Ảnh minh họa: Canva.

Có thể nói sự ra đời của các thuốc đồng vận thụ thể GLP-1 thực sự là một bước tiến lớn trong y học chuyển hóa và tim mạch. Chúng không chỉ giúp kiểm soát đường huyết và giảm cân mà còn bảo vệ nhiều cơ quan, giảm viêm và có dấu hiệu làm chậm một số quá trình lão hóa sinh học – đặc biệt ở những người có chuyển hóa rối loạn. Việc gọi chúng là “thuốc trường sinh” phản ánh kỳ vọng hợp lý dựa trên dữ liệu hiện có, nhưng một thực tế phải thừa nhận là thuốc vẫn còn ở giai đoạn “ứng viên tiềm năng” hơn là kết luận chắc chắn.

Đối với người bệnh đái tháo đường, béo phì hoặc có nguy cơ tim mạch cao, lợi ích của các thuốc đồng vận thụ thể GLP-1 đã rõ ràng và được chứng minh. Còn đối với người khỏe mạnh muốn “chống già”, việc kết hợp lối sống (tập luyện, ngủ đủ, kiểm soát stress) và dinh dưỡng (ăn uống cân bằng, hợp lý) vẫn là nền tảng vững chắc nhất. Thuốc chỉ nên được xem xét dưới sự theo dõi của bác sĩ, dựa trên chỉ định y khoa cụ thể.

(*) DunedinPACE (Dunedin Pace of Aging Calculated from the Epigenome) là chỉ số đo tốc độ lão hóa sinh học dựa trên methyl hóa DNA (DNA methylation) từ máu. Điểm khác biệt quan trọng:

- Các đồng hồ lão hóa cũ (như Horvath, PhenoAge, GrimAge) chủ yếu ước tính "tuổi sinh học" tại một thời điểm (như đồng hồ đo tuổi).

- DunedinPACE đo tốc độ đang lão hóa (như đồng hồ tốc độ -speedometer). Nó cho biết cơ thể đang già nhanh hay chậm hơn mức bình thường.

Được phát triển từ nghiên cứu Dunedin Study (New Zealand) trên gần 1.000 người sinh năm 1972-1973. Các nhà khoa học theo dõi sự suy giảm của 19 chỉ số chức năng cơ quan trong hơn 20 năm (từ 26-45 tuổi), rồi dùng máy học để "chưng cất" tốc độ lão hóa dài hạn thành một chỉ số đo được chỉ từ một lần lấy máu.

DunedinPACE được xem là công cụ nhạy và hữu ích để đánh giá hiệu quả của các can thiệp chống lão hóa (thuốc, chế độ ăn, lối sống...), vì nó phản ánh tốc độ suy giảm chức năng cơ thể hiện tại thay vì chỉ nhìn tuổi sinh học tĩnh.

Theo TSK số 710