Lenacapavir là thuốc ngừa HIV đầu tiên trên thế giới. Ảnh minh họa: Canva

Thuốc tác dụng thế nào? 

Trước đó, ngày 18/6/2025 Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm (FDA) Hoa Kỳ đã phê duyệt lenacapavir là thuốc ngừa HIV đầu tiên trên thế giới. Đây là sản phẩm dùng 2 lần/năm bằng đường tiêm, là biện pháp dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP) để giảm nguy cơ mắc HIV qua đường tình dục ở người lớn và thanh thiếu niên nặng trên 35kg. 

Trong khi thuốc PrEP trước đây ngăn chặn một enzyme mà virus HIV sử dụng để sao chép vật liệu di truyền và sinh sản, thì lenacapavir nhắm vào vỏ bọc protein của virus, nơi chứa vật liệu di truyền của nó. Sức mạnh ngừa phơi nhiễm HIV của lenacapavir nằm ở khả năng phá vỡ vỏ bọc này, ngăn chặn virus nhân lên trong khoảng 6 tháng. Điều này đã được chứng minh trong hai thử nghiệm lâm sàng PURPOSE 1 và PURPOSE 2 giai đoạn 3 công bố hồi năm ngoái. 

Trong thử nghiệm PURPOSE 1, dữ liệu cho thấy việc tiêm lenacapavir dưới da hai lần một năm không ghi nhận trường hợp nhiễm HIV nào trong số 2.134 người tham gia trong nhóm dùng lenacapavir, giảm 100% số ca nhiễm HIV và khả năng phòng ngừa nhiễm HIV vượt trội khi so sánh với Truvada (emtricitabine 200mg và tenofovir disoproxil fumarate 300mg) – thuốc uống một lần mỗi ngày ở phụ nữ chuyển giới. 

Còn trong thử nghiệm PURPOSE 2, có hai trường hợp nhiễm HIV trong số 2.179 người tham gia nhóm dùng lenacapavir tiêm dưới da 2 lần/năm, cho thấy 99,9% người tham gia nhóm lenacapavir không bị nhiễm HIV, có khả năng phòng ngừa nhiễm HIV vượt trội so với Truvada uống một lần mỗi ngày ở nhóm nam giới dị tính và người đa dạng giới. 

Trong cả hai thử nghiệm, lenacapavir cũng chứng minh khả năng phòng ngừa nhiễm HIV vượt trội so với tỷ lệ nhiễm HIV nền (bHIV), và nhìn chung thuốc được dung nạp tốt, không phát hiện bất kỳ mối lo ngại đáng kể hoặc mới nào về an toàn. Dữ liệu của cả hai thử nghiệm đã được công bố trên tạp chí New England Journal of Medicine. Năm qua, tạp chí Science đã vinh danh lenacapavir là “Đột phá của năm 2024”.

Lenacapavir phiên bản generic sẽ có sẵn ở nhiều nước để góp phần kết thúc HIV/AIDS. Ảnh: WHO

Bước đột phá mới 

Tác dụng hiệu quả kéo dài suốt 6 tháng của lenacapavir là một lợi thế đáng kể của thuốc này. Nó có thể giúp vượt qua các rào cản chính như gánh nặng phải uống thuốc hàng ngày, thăm khám thường xuyên và các vấn đề kỳ thị liên quan đến việc phòng ngừa HIV. 

Thật vậy, Truvada, loại thuốc PrEP uống hàng ngày hiện nay có hiệu quả 99% trong việc ngăn ngừa nhiễm HIV, nhưng một nghiên cứu cho thấy thuốc chỉ hiệu quả 26% ở một số nhóm nhất định, một phần là do tình trạng quên liều. 

Onyema Ogbuagu, chuyên gia bệnh truyền nhiễm tại Đại học Yale (Hoa Kỳ), cho biết: “Mặc dù Truvada có hiệu quả, nhưng điểm yếu của nó là mọi người không tuân thủ uống thuốc theo đúng chỉ định”. 

Tình trạng kỳ thị người nhiễm HIV cũng là vấn đề đáng nói. Carlos del Rio, chuyên gia lĩnh vực bệnh truyền nhiễm và giáo sư y khoa thuộc Trường Y khoa đại học Emory và đồng giám đốc Trung tâm Nghiên cứu AIDS Emory tại Atlanta (Hoa Kỳ) cho biết: “Một mũi tiêm 2 lần/ năm sẽ giải quyết đáng kể sự kỳ thị mà những người dùng thuốc PrEP thường xuyên có thể gặp phải”.

Dù mang lại hy vọng lớn trong việc kết thúc đại dịch HIV, nhưng việc tiếp cận lenacapavir vẫn là một câu hỏi cần làm rõ. Tại Mỹ, thuốc được bán trong trường hợp điều trị nhiễm HIV kháng các loại thuốc khác với giá khoảng 42.000 USD mỗi bệnh nhân mỗi năm. Theo nhà sản xuất, nếu lenacapavir dùng để ngăn ngừa nhiễm HIV (PrEP) thì thuốc được bán với giá 28.218 USD. Mức giá này khá cao so với một lựa chọn PrEP dài hạn khác là cabotegravir có giá khoảng 24.000 đô la mỗi năm. Thuốc này được tiêm bắp, ban đầu tiêm 2 liều cách nhau một tháng, sau đó tiêm 2 tháng một lần. 

Nhu cầu phòng ngừa HIV ở những nơi khác trên thế giới còn đáng nói hơn. Năm ngoái, được biết sẽ có 6 công ty trên thế giới được phép sản xuất và bán lenacapavir với giá phải chăng cho 120 quốc gia có tỷ lệ mắc bệnh cao, nguồn lực hạn chế, chủ yếu là các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình thấp. Nhưng để đáp ứng được nhu cầu này, công ty có thể mất 2-3 năm. 

Theo WHO, cho đến hiện tại HIV vẫn là vấn đề sức khỏe cộng đồng toàn cầu to lớn, đã cướp đi sinh mạng của khoảng 44,1 triệu người kể từ khi bệnh xuất hiện vào những năm 1980. Đến cuối năm qua, thế giới có khoảng 40,8 triệu người đang sống chung với HIV, 65% thuộc khu vực châu Phi. Năm qua thế giới có khoảng 630.000 người tử vong do các nguyên nhân liên quan đến HIV và 1,3 triệu người nhiễm HIV. Tại Việt Nam, theo Bộ Y tế, cả nước có khoảng 249.000 người nhiễm HIV sống trong cộng đồng. Năm 2024, cả nước ghi nhận 13.351 trường hợp phát hiện mới HIV dương tính và 1.905 trường hợp tử vong.  

Theo TSK số 697