Từ năm 1990 đến 2019, số người mắc bệnh tăng huyết áp trên toàn cầu đã tăng gấp đôi từ 650 triệu  lên 1,3 tỷ người. Ảnh: Healthline

Năm 2005 Liên minh Phòng chống tăng huyết áp thế giới (World Hypertension League-WHL) chọn ngày 17/5 hàng năm là “Ngày Thế giới phòng, chống tăng huyết áp” với mục tiêu chính nâng cao nhận thức cộng đồng về bệnh THA và tầm quan trọng của việc kiểm soát huyết áp để phòng ngừa các biến chứng tim mạch nghiêm trọng.

THA (còn gọi là cao huyết áp) là yếu tố nguy cơ chính dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng như đột quỵ, bệnh tim mạch và suy thận. Tỷ lệ chính xác của từng biến chứng có thể khác nhau tùy thuộc nhiều yếu tố như độ tuổi, giới tính, lối sống và mức độ kiểm soát huyết áp.

Những con số đáng lo

Ước tính có khoảng 1,28 tỷ người trưởng thành (từ 30-79 tuổi) trên toàn thế giới bị THA, trong đó khoảng 2/3 sống ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình. Đáng nói có đến khoảng 46% người trưởng thành bị THA mà không biết họ mắc bệnh. Ngoài ra, chỉ 42% người trưởng thành bị THA được chẩn đoán và điều trị.

Phân độ theo tăng huyết áp theo tiêu chuẩn ACC/AHA năm 2017. Ảnh: go1care

Huyết áp tâm thu cao được cho là nguyên nhân gây ra 10,85 triệu ca tử vong vào năm 2021 trên toàn cầu. Tỷ lệ tử vong chuẩn hóa theo độ tuổi do huyết áp tâm thu cao chiếm cao nhất ở Trung Á, tiếp theo là Đông Âu, Trung Phi cận Sahara, Bắc Phi và Trung Đông.

Tại Việt Nam, có khoảng 17 triệu người trưởng thành mắc bệnh THA, tức là cứ 4 người thì có 1 người bị mắc bệnh. Đáng lưu ý, hơn 50% trong số này chưa được phát hiện và trên 70% chưa được điều trị. THA là nguyên nhân hàng đầu gây ra các biến chứng nghiêm trọng như tai biến mạch máu não, nhồi máu cơ tim và suy tim, chiếm hơn 35% tổng số ca tử vong toàn quốc.

Năm 2025, chủ đề được đưa ra là: “Đo huyết áp đúng – Kiểm soát huyết áp tốt – Sống khỏe”. Với các thông điệp chính gồm: Đo huyết áp thường xuyên là biện pháp đơn giản và quan trọng để phát hiện sớm bệnh tăng huyết áp; Nhớ số đo huyết áp của mình như nhớ số tuổi để theo dõi và kiểm soát sức khỏe; Giảm lượng muối tiêu thụ xuống dưới 5g/ngày để duy trì huyết áp ổn định; Tăng cường tiêu thụ rau, củ, trái cây và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn chứa nhiều muối, đường và chất béo bão hòa; Duy trì hoạt động thể lực đều đặn phù hợp với lứa tuổi để phòng ngừa thừa cân, béo phì và THA.

5 thách thức trong kiểm soát THA

Nhân viên y tế kiểm tra huyết áp của một người cao tuổi tại trạm y tế xã Hòa Bình. Ảnh: WHO

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã chỉ ra nhiều thách thức trong kiểm soát bệnh THA trên toàn cầu, đặc biệt tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình như Việt Nam. Năm khó khăn chính được nêu ra là:

(1) Thiếu nhận thức và phát hiện sớm: Khoảng 50% người mắc THA không biết mình bị bệnh, do bệnh thường không có triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn đầu. Điều này dẫn đến việc chẩn đoán và điều trị muộn, làm tăng nguy cơ biến chứng nghiêm trọng như đột quỵ và nhồi máu cơ tim;

(2) Tỷ lệ điều trị và kiểm soát thấp: Mặc dù số người được chẩn đoán THA đã tăng lên, nhưng tỷ lệ điều trị và kiểm soát huyết áp vẫn còn thấp. Nhiều bệnh nhân không tuân thủ điều trị, sử dụng thuốc không đủ liều lượng hoặc không thay đổi lối sống theo khuyến cáo;

(3) Hệ thống y tế hạn chế: Ở nhiều quốc gia, đặc biệt là những nơi có thu nhập thấp và trung bình, hệ thống y tế còn thiếu thốn về nguồn lực, cơ sở vật chất và nhân lực chuyên môn để quản lý hiệu quả bệnh THA;

(4) Gánh nặng kinh tế và xã hội: Chi phí điều trị lâu dài và sự thiếu hụt bảo hiểm y tế khiến nhiều bệnh nhân không thể duy trì điều trị liên tục. Ngoài ra, sự kỳ thị và thiếu hỗ trợ xã hội cũng góp phần làm giảm hiệu quả quản lý bệnh;

(5) Tăng tỷ lệ mắc bệnh ở người trẻ tuổi: THA không còn là vấn đề chỉ ở người cao tuổi. Ngày càng nhiều người trẻ mắc bệnh này nhưng không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng.

Kiểm soát THA cần một chiến lược y tế cấp quốc gia

WHO khuyến cáo cần có chiến lược lược y tế cấp quốc gia để kiểm soát tình hình bệnh cao huyết áp. Ảnh: New York City Council

Để cải thiện tình hình, WHO khuyến nghị các quốc gia cần tăng cường chương trình sàng lọc, nâng cao nhận thức cộng đồng, cải thiện hệ thống y tế và đảm bảo mọi người dân tiếp cận được điều trị. Việc kiểm soát bệnh THA ở cấp độ quốc gia đòi hỏi một chiến lược toàn diện, phối hợp nhiều lĩnh vực. Dưới đây là các biện pháp chủ đạo được WHO và các tổ chức y tế khuyến nghị:

1) Tích hợp kiểm soát huyết áp vào chiến lược y tế quốc gia

Xây dựng chính sách y tế quốc gia ưu tiên phòng, chống bệnh không lây nhiễm, đặc biệt là tăng huyết áp; Thiết lập hệ thống giám sát dịch tễ học để thu thập và phân tích dữ liệu về tỷ lệ mắc, điều trị, kiểm soát huyết áp;

2) Tăng cường phát hiện và điều trị sớm

Đưa hoạt động đo huyết áp định kỳ vào chương trình chăm sóc sức khỏe ban đầu; Đào tạo nhân viên y tế tuyến cơ sở về phát hiện sớm và hướng dẫn điều trị tăng huyết áp theo các phác đồ chuẩn hóa; Bảo đảm thuốc điều trị tăng huyết áp sẵn có, giá cả phù hợp trong hệ thống y tế công và tư;

3) Đẩy mạnh truyền thông giáo dục sức khỏe

Tổ chức các chiến dịch truyền thông đại chúng, nâng cao nhận thức về hậu quả của THA và lợi ích của phòng ngừa – điều trị sớm; Phổ biến kiến thức về lối sống lành mạnh: giảm muối, ăn nhiều rau quả, tăng hoạt động thể lực, hạn chế rượu bia và thuốc lá;

4) Chính sách giảm muối và cải thiện chế độ ăn uống

Áp dụng các quy định dán nhãn thực phẩm, nêu rõ hàm lượng muối, chất béo, đường; Khuyến khích các nhà sản xuất thực phẩm giảm lượng muối trong thực phẩm chế biến sẵn; Phối hợp với ngành giáo dục và y tế để triển khai chương trình dinh dưỡng hợp lý tại trường học;

5) Thiết lập mô hình chăm sóc lâu dài, liên tục

Tổ chức hệ thống quản lý hồ sơ bệnh mạn tính, theo dõi liên tục bệnh nhân tăng huyết áp; Khuyến khích mô hình chăm sóc theo nhóm, có sự phối hợp giữa bác sĩ, dược sĩ, điều dưỡng và gia đình; Ứng dụng y tế số (eHealth/ mHealth) để nhắc nhở tuân thủ điều trị và hỗ trợ từ xa;

6) Hợp tác quốc tế và hỗ trợ tài chính

Hợp tác với WHO, WHL và các tổ chức y tế quốc tế để tiếp cận tài trợ, kỹ thuật và kinh nghiệm triển khai mô hình thành công; Xây dựng cơ chế tài chính bền vững, bảo hiểm y tế chi trả đầy đủ cho điều trị tăng huyết áp.

Theo: TSK số 694