Năm 2008, bà Maureen Sideris, 71 tuổi, sống tại New York, được chẩn đoán ung thư đại tràng và trải qua một cuộc đại phẫu. Ca mổ thành công nhưng quá trình hồi phục sau đó thật gian nan. 14 năm sau, bà lại mắc ung thư thực quản. Lần này, bác sĩ điều trị cho bà theo một cách khác. Cứ mỗi ba tuần, Sideris đến một trung tâm ung thư để truyền một loại thuốc có tên dostarlimab. Chỉ sau 4 tháng điều trị, khối u của bà biến mất mà không cần phẫu thuật, hóa trị hay xạ trị. “Thật không thể tin nổi, nó giống như chuyện khoa học viễn tưởng”, bà chia sẻ với BBC Future. 

Câu chuyện trên có thật. Bà Sideris là một trong số ngày càng nhiều bệnh nhân hưởng lợi từ một thành tựu y khoa tiên tiến trong lĩnh vực ung thư là liệu pháp miễn dịch (LPMD). Sau gần một thế kỷ phát triển, phương pháp này đang tiến đến viễn cảnh điều trị cá thể hóa, đẩy lùi bệnh lâu dài và gây ít tác dụng phụ hơn so với hóa trị hay xạ trị. 

LPMD hoạt động thế nào? 

LPMD là phương pháp điều trị ung thư hiện đại, hoạt hóa hệ miễn dịch tự nhiên để nhận biết và tiêu diệt tế bào ung thư. Khác với hóa trị hay xạ trị, phương pháp này có tính chọn lọc cao, ít tác dụng phụ hơn và mang lại hy vọng sống mới cho nhiều loại ung thư, kể cả ung thư giai đoạn muộn. 

Liệu pháp CAR-T giúp tăng cường khả năng tiêu diệt tế bào ung thư của tế bào T. Ảnh minh họa BBC 

Hai dạng LPMD được biết nhiều nhất hiện nay là liệu pháp tế bào CAR-T (chimeric antigen receptor T-cell therapy) và thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch (immune checkpoint inhibitor). Liệu pháp CAR-T bao gồm việc lấy tế bào T (loại tế bào miễn dịch chuyên biệt có khả năng truy tìm và tiêu diệt tác nhân lạ cụ thể) từ máu bệnh nhân, chỉnh sửa trong phòng thí nghiệm để chúng có thể nhận diện và tấn công tế bào ung thư, rồi đưa chúng trở lại cơ thể. Phương pháp này chủ yếu dùng điều trị ung thư máu. Trong khi đó, thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch nhằm vô hiệu hóa ‘chiếc nút khóa’ của hệ miễn dịch. Bình thường, cơ chế này có vai trò quan trọng là ngăn hệ miễn dịch phản ứng quá mức và làm tổn thương tế bào lành. Tuy nhiên, một số tế bào ung thư có thể bật ‘nút khóa’ lên, khiến tế bào T ‘ngừng chiến đấu’ và bỏ sót ung thư. Thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch không cho điều đó xảy ra, vì thế giúp tế bào T nhận diện ung thư là mối đe dọa và tấn công chúng. 

Tuy nhiên, cả hai phương pháp này đều có hạn chế. Các nhà khoa học gặp khó khăn trong việc khiến CAR-T hoạt động hiệu quả với khối u đặc (khác với ung thư máu), trong khi khối u đặc lại chiếm hơn 90% ca ung thư mới phát hiện. Thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch thì có thể gây ra một số tác dụng phụ. Lý do là do các ‘nút khóa’ của hệ miễn dịch vốn nhằm ngăn cơ thể tấn công chính mình, việc loại bỏ cơ chế bảo vệ đó có thể khiến tế bào lành cũng bị ảnh hưởng. Theo Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ, điều này có thể dẫn đến những tác dụng phụ thường gặp gồm phát ban da, tiêu chảy và mệt mỏi, hiếm gặp hơn là viêm gan, tim và thận. Sau cùng, việc điều trị cũng rất đắt đỏ và phức tạp. 

Vắc-xin ung thư: Liệu pháp mới mẻ và hứa hẹn 

Để giải quyết những hạn chế trên, các nhà nghiên cứu tiếp tục tìm kiếm các hướng tiếp cận miễn dịch mới, nhằm tăng hiệu quả điều trị và giảm tác dụng phụ cho bệnh nhân. Trong số này, vắc-xin ung thư nổi lên như một hứa hẹn đầy hấp dẫn. Cần lưu ý, trong khi các loại vắc-xin truyền thống giúp cơ thể tiếp xúc với một phần của tác nhân gây bệnh để tạo ra phản ứng miễn dịch trước khi gặp tác nhân thật, thì dù hoạt động theo nguyên lý tương tự, vắc-xin ung thư lại dùng để điều trị thay vì phòng ngừa. 

Vaccine ung thư mở ra triển vọng điều trị cá thể hóa cho từng bệnh nhân. Ảnh: Canva

Tế bào ung thư mang nhiều protein bề mặt khác nhau. Bằng công nghệ vắc-xin, các nhà nghiên cứu có thể huấn luyện hệ miễn dịch người bệnh nhận diện và nhắm vào các protein này, từ đó tạo ra phản ứng mạnh mẽ chống lại chính loại ung thư của họ. Với cơ chế này, vắc-xin ung thư có tính chính xác cao, có thể tạo trí nhớ miễn dịch lâu dài, có tiềm năng cá thể hóa cực mạnh theo từng bệnh nhân cụ thể và tác dụng phụ thường nhẹ hơn hóa trị hay CAR-T. 

Đã có một số bằng chứng sơ bộ ủng hộ phương pháp này. Gần đây các nhà nghiên cứu từ Viện Ung thư Dana-Farber (Hoa Kỳ) đã tạo ra vắc-xin cá thể hóa cho 9 người mắc một loại ung thư thận. Sau khi cắt bỏ khối u, họ được tiêm vắc-xin để loại bỏ bất kỳ tế bào ung thư nào còn sót lại nào trong cơ thể. Trong một nghiên cứu công bố năm qua, nhóm nghiên cứu cho biết cả 9 bệnh nhân đều tạo ra phản ứng miễn dịch chống ung thư và họ không bị ung thư trở lại nhiều năm sau phẫu thuật. 

Dù đầy hứng khởi, nhưng chặng đường phía trước vẫn còn dài. Còn cần thêm nhiều nghiên cứu để xác nhận phương pháp đầy hứa hẹn này, cũng như đạt đến tương lai nơi bác sĩ có thể chọn cho bệnh nhân một liệu pháp chắc chắn hiệu quả với loại ung thư cụ thể của họ. 

Cũng phải lưu ý, xu hướng điều trị ung thư hiện nay không phải là tạo ra một phương pháp hiệu quả nhất để tiêu diệt khối u, mà là cùng phối hợp những liệu pháp tốt nhất cho bệnh nhân. Trong bối cảnh đó, LPMD ngày càng khẳng định dấu ấn của mình. Câu hỏi đặt ra là làm thế nào để bệnh nhân hưởng lợi nhiều hơn từ LPMD? Để trả lời, các nhà nghiên cứu đang tiếp cận vấn đề theo nhiều hướng. 

Tháng 12/2021, một nghiên cứu sơ bộ đăng trên tạp chí Science của tiến sĩ Jennifer Wargo, nhà nghiên cứu LPMD tại Trung tâm Ung thư MD Anderson (Hoa Kỳ), cho thấy chế độ ăn giàu chất xơ có thể làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột, tạo ảnh hưởng lên hệ miễn dịch và khối u, giúp cho kết quả điều trị được tốt hơn. 

Năm qua, một nghiên cứu đăng trên Scientific Reports cho thấy statin, thuốc hạ mỡ máu rẻ tiền và phổ biến, có thể làm tăng hiệu quả LPMD thông qua những thay đổi bất ngờ trong giao tiếp giữa các tế bào. Ngay cả thời điểm điều trị cũng có thể quan trọng. Tháng 2 năm nay, một nghiên cứu công bố trên Nature Medicine gợi ý bệnh nhân tiếp nhận thuốc LPMD vào đầu ngày sẽ cho kết quả tốt hơn so với việc tiếp nhận muộn. 

Statin có thể góp phần nâng cao hiệu quả liệu pháp miễn dịch. Ảnh: Canva

Một số hướng tiếp cận khác là kết hợp LPMD với xạ trị hoặc siêu âm để làm tăng tỷ lệ đáp ứng điều trị. Tiến sĩ Sandra Demaria thuộc Trung tâm Y tế Weill Cornell (Hoa Kỳ), người nghiên cứu cách thức ‘song kiếm hợp bích’ này, giải thích: “Xạ trị có thể làm cho khối u trở nên dễ nhận biết hơn đối với hệ thống miễn dịch”. Liệu pháp siêu âm, sử dụng sóng âm tần số cao để tấn công khối u, cũng có thể mang lại hiệu quả tương tự. 

Cũng phải nói thêm, xu hướng điều trị ung thư hiện nay là cá thể hóa theo từng bệnh nhân và loại ung thư cụ thể. Ung thư không phải là một bệnh mà là 200 bệnh khác nhau, chúng xuất hiện vì nhiều lý do khác nhau, vì thế cần được điều trị khác nhau. Ngay cả hai người mắc cùng loại bệnh, cùng giai đoạn ung thư, cũng có thể mang bệnh ở cấp độ tế bào hoàn toàn khác nhau. Nhìn chung, các nhà nghiên cứu đang nỗ lực tiến tới việc không phải điều trị bệnh ung thư mà là điều trị bệnh nhân ung thư. 

Theo TSK số 707