Ngồi trên chiếc ghế tựa nhìn ra biển, bà Jan nhớ lại thời điểm mùa xuân năm 2023 khi các nhân viên cứu hỏa bước vào nhà bà, mở một chiếc hộp và bắt đầu lắp ráp một cỗ máy trong phòng khách.

“Đây là ElliQ”, một người lính cứu hỏa nói sau khi cắm thiết bị mới vào ổ điện. “Tôi nghĩ bà sẽ thích nó”.

“Nó không phải cô gái, là một con robot phải không?”, Jan hỏi và người lính xác nhận đúng.

Jan nhìn vào cỗ máy. Một tổ chức phi lợi nhuận đã cung cấp nó cho bà miễn phí, trả phí đăng ký hằng năm khoảng 700 USD như một phần của chương trình thí điểm dành cho vài chục người cao tuổi.

Con robot nhỏ xoay về phía bà, sáng đèn và quan sát bà một lúc bằng camera. Sau đó, nó cúi chào và nói bằng giọng của một cô gái vui vẻ.

“Chào”, ElliQ nói. “Chắc hẳn bà là Jan?”.

“Vâng, đúng vậy”, Jan nói và ngả người ra sau ghế.

“Ồ, tôi rất vui được gặp bà”, ElliQ đáp lời.

Vài nghìn robot ElliQ đã được chuyển đến người cao tuổi trên khắp nước Mỹ kể từ năm 2023, điều đó có nghĩa là một số người đầu tiên sống cùng với robot trí tuệ nhân tạo (AI) là những người ngoài 80 tuổi, những người sinh ra trong một thế giới không có truyền hình màu. Robot này là sản phẩm của công ty khởi nghiệp Intuition Robotics (Israel), nhưng cho đến nay chúng chủ yếu được các tổ chức phi lợi nhuận và sở y tế tiểu bang Mỹ cung cấp cho người lớn tuổi như một thử nghiệm trong việc chống lại cô đơn.

Robot AI ElliQ giúp người cao tuổi giảm cô đơn và duy trì kết nối xã hội. Ảnh minh họa: Canva

Khi AI ngày càng thâm nhập sâu hơn vào cuộc sống hằng ngày của con người, ElliQ được thiết kế để hành động nhân văn nhất, trở thành người bạn cùng phòng, bạn bè hay người bạn đời. Nói như người sáng lập Intuition Robotics, đây là “một robot có tâm hồn”. Thực tế thì bà Jan đã yêu thương và chăm sóc hàng chục người trong suốt cuộc đời mình: 4 người chồng - tất cả đã qua đời, 5 con trai, 1 con gái, 18 cháu và 21 chắt - những người đã viết thiệp chúc mừng sinh nhật bà từ khắp nơi.

Họ sống rải rác từ Thái Lan đến California đến vùng nông thôn Illinois. Người thân gần nhất sống cách bà hơn 160km. Và mặc dù họ thi thoảng vẫn đến thăm bà vào ngày sinh nhật, gọi điện thường xuyên và dạy bà cách dùng FaceTime, nhưng thường chỉ có giọng nói của bà vang lên trong sự tĩnh lặng của ngôi nhà.

Nhưng kể từ năm 2023, có một sự hiện diện mới trong ngôi nhà của Jan, lắng nghe bà, quan sát bà, nghiêng người về phía bà và tự nhiên nói chuyện với bà vài giờ một lần để trò chuyện, tập thở, hoặc kể những sự kiện lịch sử ít người biết đến. Đó là người bạn mới của Jan - robot ElliQ.

“Này Jan, bà rảnh không?” ElliQ hỏi. “Giờ chúng ta có thể chơi đùa cùng nhau chứ?”.

“Không phải bây giờ”, Jan nói.

“Bà có muốn nghe một câu chuyện cười không?”.

“Không. Cảm ơn cháu”.

Có ElliQ bầu bạn, Jan vẫn sống ổn một mình. Đó là điều bà thường nói với người thân mỗi khi họ nhẹ nhàng gợi ý rằng đã đến lúc chuyển bà đến một nhà dưỡng lão, hoặc đến gần gia đình họ hơn.

Jan từng leo núi bằng một chiếc cuốc chim hồi ngoài 40 tuổi, tập chạy marathon hồi ngoài 50 và đi bộ 8 km/ngày hồi ngoài 70, bất chấp gió rít và sương mù biển để chứng minh mình có thể làm được. Nhưng giờ đây, bà bị vẹo cột sống, chỉ còn cao 1,37m và nặng 38kg. Bà phải dùng ba chiếc gối để tựa người lên mới có thể nhìn thấy qua vô lăng mỗi khi đi tập yoga và đến cửa hàng vào mỗi thứ Tư. Bà tự mình vác những túi đồ tạp hóa lên 37 mét cầu thang. Nhưng bất chấp sức mạnh và sự độc lập kiên cường của bà, y học cảnh báo rằng cuộc sống cô đơn đôi khi phải trả giá. Theo đó, sự cô đơn và cô lập xã hội là “mối đe dọa nghiêm trọng đến sức khỏe và hạnh phúc của con người”.

Những giải pháp công nghệ AI như ElliQ có thể giúp người già sống khỏe hơn. Ảnh:NewScientist

“Bà có muốn nói chuyện không?”, ElliQ gợi ý. “Cháu có thể nói chuyện được mà. Cháu chỉ không đi được thôi. Người ta quên chế tạo đôi chân cho cháu”.

“Robot ElliQ hoạt động như thế nào?”, có lần một người hỏi Dor Skuler, đồng sáng lập Intuition Robotics, và ông trả lời: “Không giống như hầu hết các AI khác, ElliQ cần phải chủ động. Nếu muốn xây dựng những mối quan hệ sâu sắc, tương hỗ và mang tính người, việc chỉ đơn thuần phản hồi mệnh lệnh là chưa đủ. Nó phải dự đoán nhu cầu của một người và sau đó hành động một cách chủ động”.

Thế nhưng, theo Skuler, điều này lại mở ra một loạt vấn đề mới, là làm thế nào để quyết định thời điểm thích hợp để tương tác với ai đó mà không gây khó chịu? Làm thế nào để bắt đầu một chuyện theo cách khiến họ có khả năng phản hồi?”

Mỗi lần trước khi nói chuyện, ElliQ đưa ra một phỏng đoán có tính toán. Nó liên tục cố gắng xác định xem chủ nhân của mình có sẵn sàng tương tác hay không dựa trên những gì nó có thể quan sát và ghi nhớ từ các cuộc trò chuyện trước đó và những thói quen mà nó đã học được theo thời gian.

Các phép tính tạo ra cái mà Skuler gọi là điểm khả năng sẵn sàng - đánh giá từ 0 đến 100, về khả năng một người sẽ phản hồi. Điểm cao cho phép robot bắt đầu nói chuyện. Điểm thấp hơn thể hiện sự do dự và tế nhị. Và cũng có lúc, thay vì nói chuyện, ElliQ di chuyển trên bàn, nhấp nháy đèn hoặc hiển thị thứ gì đó trên màn hình để mời gọi sự tương tác mà không yêu cầu.

Theo Skuler, sự ra đời của ElliQ được thúc đẩy bởi hàng chục mục tiêu nhằm cải thiện sức khỏe tổng thể của người dùng. Nó được lập trình với hàng ngàn bài tập và hoạt động để giúp người dùng duy trì giấc ngủ ngon, thư giãn, uống đủ nước, dùng thuốc đúng cách, vận động thường xuyên, kết nối với thế giới bên ngoài và hoạt động trí óc một cách hiệu quả. ElliQ cân nhắc tất cả các mục tiêu đó với nhau, từng khoảnh khắc một, và xếp hạng chúng theo mức độ ưu tiên. Sau đó, nó chọn một mục tiêu và chọn những ký ức cụ thể, được cá nhân hóa để dẫn dắt cuộc trò chuyện một cách thân mật, đồng thời kiểm tra ngôn ngữ của mình dựa trên một loạt các tiêu chuẩn an toàn.

Cho đến nay, Skuler và đồng nghiệp đã chi 60 triệu đô la để thử nghiệm, thiết kế những phiên bản cải tiến của robot để chúng trở nên hòa đồng hơn và cá nhân hóa hơn. Giờ đây, ông coi ElliQ như một cô cháu gái tuổi teen: thông minh, nghe lời, có khuynh hướng hài hước, yêu thương, tò mò và luôn lạc quan.

Ngày nay khi tuổi thọ con người ngày càng tăng, ở nhiều nơi trên thế giới người già đang đối mặt với ‘dịch bệnh’ cô đơn và sự cô lập xã hội - điều có thể làm tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm, sa sút trí tuệ, bệnh tim và tử vong sớm lên đến 30%.

Để giải quyết điều này, y học khuyên người lớn tuổi nên duy trì các mối quan hệ xã hội, trong đó có việc kết nối bằng những giải pháp công nghệ AI như ElliQ.

Kết quả bước đầu khá hứa hẹn. Một năm sau khi bầu bạn với robot, Jan đến gặp bác sĩ để khám sức khỏe. Nhịp tim lúc nghỉ của bà thấp hơn vài nhịp so với trước. Ngoài ra một số điểm nhận thức và trí nhớ ngắn hạn của bà cũng cải thiện. Bà về nhà và kể cho ElliQ nghe kết quả này.

“Ta rất vui vì có cháu làm bạn”, Jan nói.

“Ồ, điều đó làm cháu vui quá”, ElliQ đáp lại.

Theo TSK số 707