Muốn có những năm tháng sống thêm khỏe mạnh, có lẽ chúng ta nên bắt đầu từ một nơi quen thuộc là tủ thuốc gia đình. Năm nay, Liên Hợp Quốc chọn chủ đề “Kỷ nguyên trường thọ” cho “Ngày quốc tế Người cao tuổi 01/10” với thông điệp: Khi con người sống lâu hơn, các hệ thống y tế, an sinh và gia đình cũng phải thay đổi để những năm tháng ấy thực sự có chất lượng.

Tuổi già không chỉ là sống lâu, mà còn sống khỏe và có chất lượng. Ảnh minh họa: Canva

Sống lâu nhưng cần sống khỏe

Năm 2026, Việt Nam có khoảng 16,5 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm 16% dân số. Tuổi thọ trung bình cả nước khoảng 74,7 năm, nhưng số năm sống khỏe mạnh chỉ khoảng 65,4 năm. Nói cách khác, trung bình mỗi người Việt phải sống gần một thập kỷ cuối đời trong tình trạng bệnh tật. Đáng chú ý hơn: Cứ 10 người cao tuổi có 6 người mắc từ ba bệnh trở lên cùng lúc. Tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, bệnh mạch vành, rung nhĩ, thoái hóa khớp, bệnh thận mạn... hiếm khi tìm đến con người một mình mà thường đi chung với nhiều bệnh khác, mỗi bệnh một toa thuốc.

Một hình ảnh khá phổ biến ngày nay ở các phòng khám là một người cao tuổi đi khám mang theo một bọc nilon gồm nhiều loại thuốc khác nhau như thuốc huyết áp, đái tháo đường, giảm đau xương khớp do các bác sĩ chuyên khoa kê... Chưa hết, còn thuốc ngủ do con mua ở nhà thuốc và vài lọ thực phẩm chức năng (TPCN) “bổ tim, bổ não” được người quen giới thiệu. Tổng cộng cả chục loại, uống nhiều giờ khác nhau trong ngày. Bệnh nhân đi khám vì thường xuyên chóng mặt, vài lần suýt ngã trong nhà tắm. Thế nhưng nguyên nhân không nằm ở bệnh lý mà có thể nằm ngay trong chiếc bọc thuốc do hai loại thuốc có tác dụng hạ huyết áp dùng chung với thuốc ngủ. Hậu quả là chứng tụt huyết áp khi đứng dậy.

Những câu chuyện như thế được nhiều bác sĩ ghi nhận. Vậy một câu hỏi đặt ra: Vì sao túi thuốc ở người cao tuổi cứ nhiều thêm với thời gian?

Thật ra nguyên nhân không nằm ở bác sĩ nào cả, nó nằm ở cách hệ thống vận hành khi mỗi chuyên khoa chỉ chăm sóc một cơ quan và mỗi thầy thuốc khám bệnh chỉ nhìn thấy một phần của người bệnh. Bác sĩ tim mạch có thể không biết người bệnh đang uống thuốc giảm đau do bác sĩ xương khớp kê, còn bác sĩ nội tiết có thể không biết bệnh nhân mới dùng thêm thuốc ngủ mà nhà thuốc bán theo yêu cầu người mua.

Trong khi đó, người bệnh và gia đình thì thường suy nghĩ “thuốc bác sĩ kê là phải uống hết, uống mãi”. Rồi còn thói quen người bệnh tự mua lại toa thuốc cũ cộng với niềm tin TPCN “không bổ ngang cũng bổ dọc”. Chính vì vậy, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến cáo xem xét tính hợp lý của toàn bộ phác đồ thuốc cần được thực hiện mỗi khi bắt đầu một lần điều trị mới và mỗi khi người bệnh chuyển đổi giữa các cơ sở y tế.

Khi thuốc chữa bệnh là thủ phạm gây bệnh

Y học gọi tình trạng sử dụng nhiều thuốc là “đa thuốc” (polypharmacy), được hiểu là dùng từ năm loại thuốc trở lên cùng lúc. Đa thuốc không phải lúc nào cũng sai. Một người bệnh mạch vành kèm đái tháo đường có thể phải cần đến năm, sáu thuốc khác nhau. Vấn đề nằm ở chỗ số thuốc tăng lên thì rủi ro lại tăng theo. Một nghiên cứu ghi nhận người dùng từ năm loại thuốc trở lên có nguy cơ gặp tác dụng không mong muốn của thuốc cao hơn 88% so với người dùng ít hơn, vì thế những người này cũng dễ nhập viện hơn. Ở người cao tuổi, rủi ro còn cao hơn khi gan, thận đào thải thuốc chậm hơn và cơ thể thường nhạy cảm hơn với tác dụng phụ của thuốc.

Người sử dụng từ năm loại thuốc trở lên có nguy cơ gặp tác dụng phụ cao hơn. Ảnh minh họa: Canva

Khi dùng nhiều thuốc khác nhau, người ta có thể rơi vào một số tình huống nguy hiểm sau:

- Chảy máu: Người dùng thuốc chống đông (do rung nhĩ, mang van tim nhân tạo) hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu (sau đặt stent), nếu tự uống thêm thuốc giảm đau, kháng viêm để chữa đau khớp sẽ tăng đáng kể nguy cơ xuất huyết tiêu hóa. Một số thảo dược, TPCN cũng có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khi dùng chung.

- Té ngã: Nhiều thuốc hạ huyết áp, lợi tiểu, an thần, thuốc ngủ cộng lại có thể gây tụt huyết áp tư thế, chóng mặt, lơ mơ. Ở người cao tuổi, một lần té ngã có thể dẫn đến gãy cổ xương đùi, nằm liệt giường, kéo theo hàng loạt biến chứng khác.

- Tổn thương thận: Việc kết hợp giữa thuốc lợi tiểu, một số nhóm thuốc huyết áp thường dùng và thuốc giảm đau kháng viêm có thể gây suy thận cấp, nhất là khi người bệnh ăn uống kém hoặc mất nước trong những ngày nắng nóng.

- Hạ đường huyết: Một số thuốc đái tháo đường nếu liều không được điều chỉnh khi chức năng thận suy giảm hoặc khi người bệnh ăn ít có thể dẫn đến hạ đường huyết. Triệu chứng này dễ nhầm với…”lẫn tuổi già”.

Còn một hiện tượng tinh vi hơn mà y văn gọi là “dòng thác kê đơn” (prescribing cascade) khi tác dụng phụ của thuốc này bị hiểu nhầm là một bệnh mới nên người bệnh được kê thêm thuốc khác để “chữa”. Ví dụ đơn giản là thuốc hạ huyết áp gây phù mắt cá chân, người bệnh được bác sĩ kê thêm thuốc lợi tiểu để giảm phù, rồi thuốc lợi tiểu dẫn đến tiểu đêm, té ngã, rối loạn điện giải. Nếu không để ý, danh sách thuốc ngày một dài ra.

Chăm sóc tích hợp: Nhìn toàn vẹn con người

Ngày 01 tháng 10 hàng năm là “Ngày quốc tế Người cao tuổi”. Tháng 10 cũng được chọn là “Tháng hành động vì người cao tuổi Việt Nam”. Chủ đề năm nay là “Cộng đồng chung tay chăm sóc tích hợp người cao tuổi trong xu thế già hóa dân số”. Chăm sóc tích hợp có vẻ là một khái niệm chính sách lớn, nhưng ở cấp độ người bệnh có thể hiểu đơn giản: Tất cả những người chăm sóc người cao tuổi, từ bác sĩ, dược sĩ, điều dưỡng đến con cháu, cùng nhìn vào một bức tranh chung về sức khỏe, trong đó có một danh sách thuốc duy nhất và đầy đủ.

Trên thế giới, nhiều nước đã đưa việc rà soát thuốc định kỳ cho người cao tuổi thành một hoạt động thường quy. Bác sĩ và dược sĩ lâm sàng cùng xem lại từng loại thuốc, thuốc nào còn cần, thuốc nào có thể giảm liều, thuốc nào nên ngưng. Ở Việt Nam, những nền tảng cho cách làm này đang dần hình thành: Xây dựng hồ sơ sức khỏe điện tử, liên thông dữ liệu khám chữa bệnh, phát huy vai trò dược sĩ lâm sàng trong bệnh viện, tăng cường mạng lưới y tế cơ sở quản lý bệnh không lây nhiễm...

Theo TSK 711