Lượng bụi mịn tại Việt Nam thường xuyên cao hơn tiêu chuẩn của WHO (25 µg/m³) . Ảnh: VVC

Không chỉ đánh giá này, một số đánh giá khác cũng cho thấy ô nhiễm không khí ở nước ta là vấn đề đáng báo động. Tháng 5.2024, Hà Nội xếp vị trí thứ 35 trên tổng 200 quốc gia có mức độ ô nhiễm môi trường không khí cao nhất thế giới. Đầu năm 2024, khảo sát thường niên của IQAir cũng xếp Việt Nam là quốc gia ô nhiễm cao thứ 2 trong ASEAN, với chất lượng không khí kém thứ 22 trên toàn cầu.

Trước đó, vào tháng 9.2019 ứng dụng Airvisual cũng ghi nhận chỉ số chất lượng không khí (AQI) ở Hà Nội và TP.HCM lần lượt là 187 và 172, dẫn đầu danh sách các thành phố có chất lượng không khí xấu nhất thế giới.

Cho tới nay đã có rất nhiều nỗ lực của Chính phủ và các ban, ngành nước ta để làm giảm tình trạng ô nhiễm không khí, nhưng ảnh hưởng của nó đối với sức khỏe thì chưa được đánh giá toàn diện.

Không thể phủ nhận ô nhiễm không khí

Vào một số thời điểm trong năm, người dân có thể thấy hiện tượng không khí mờ sương ở Hà Nội, sương mù quang hóa bao phủ TP.HCM, thậm chí là màu trắng đục trên bầu trời.

Theo các nhà khoa học, hiện tượng sương mù quang hóa là dấu hiệu bất thường, hình thành do dãy hội tụ nhiệt đới kết hợp với không khí lạnh khuếch tán sâu xuống thấp khiến thành phố luôn nhiều mây, không có nắng. Đồng thời, mưa gián đoạn trên diện rộng, độ ẩm không khí cao và trong khí quyển có các hạt nhân ngưng kết, hơi nước bám vào tạo ra lớp mù.

Kết quả quan trắc không khí thời gian qua ghi nhận một số chất ô nhiễm như bụi lơ lửng, PM10, PM2.5, NO2, SO2, CO có xu hướng tăng và vượt chuẩn có hại. Tháng 3 năm nay, người dân Hà Nội chỉ có được một ngày có chất lượng không khí mức “vừa phải”, không có ngày nào chất lượng không khí đạt mức “tốt”.

Trong năm 2023, ô nhiễm không khí ở nước ta đã quay lại mức trước đại dịch khi một số thành phố chứng kiến mức độ bụi mịn PM2.5 có hại trong không khí tăng 9%. Kết quả trung bình cả năm qua cho thấy chỉ số PM2.5 của Việt Nam cao gần gấp 6 lần mức khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới (WHO).

Nhưng không chỉ Việt Nam, nhiều đô thị trên thế giới cũng trải qua tình trạng ô nhiễm với những mức độ khác nhau. Đó là hậu quả của các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội ngày càng tập trung ở đô thị. Ở các nước ASEAN, gần 3/4 GDP và khoảng 2/3 tổng sản lượng xuất khẩu quốc gia đều xuất phát từ đô thị!

Năng lượng tiêu thụ ở đô thị cũng chiếm đến 3/4 tổng năng lượng tiêu thụ của cả nước. Trong đó tiêu thụ nhiên liệu than, dầu, xăng và khí đốt tạo ra nguồn khí thải ô nhiễm rất lớn.

Để đánh giá mức độ ô nhiễm bụi, các nhà môi trường dùng chỉ số PM10. Theo WHO, chỉ số PM10 trung bình năm là 20mg/m3, chuẩn cho phép dưới 50mg/m3. Nhưng nồng độ bụi đo được ở hầu hết khu vực của Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh đều vượt chuẩn cho phép này. Ngoài ra, còn có chỉ số Tổng bụi lơ lửng (Total Suspended Particles - TSP). Bụi lơ lửng ảnh hưởng nhiều đến con người vì dễ xâm nhập vào cơ thể.

Bụi gây hại sức khỏe như thế nào?

Một số bệnh hô hấp thường gặp ở trẻ em và người lớn như viêm mũi, họng, viêm xoang, viêm amidan, cảm lạnh, hen suyễn, viêm phổi. Ảnh: Alter Net

Thời gian qua nhiều cơ sở y tế Việt Nam ghi nhận tình trạng gia tăng bệnh nhân mắc các bệnh hô hấp. Chưa có nghiên cứu nào xác nhận mối liên quan giữa chuyện này và gia tăng mức độ ô nhiễm không khí, nhưng rất khó phủ nhận!

Ở nhiều thành phố nước ta, phần lớn người dân khi ra khỏi nhà phải đeo khẩu trang để phòng ngừa ô nhiễm bụi. Bụi ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của bộ máy hô hấp. Đôi khi bụi không gây tác hại ngay mà khiến chức năng hô hấp bị rối loạn, ảnh hưởng nhiều cơ quan khác về sau.

Về chuyên môn, các chuyên gia y tế quan tâm đến kích thước các hạt bụi gây ô nhiễm. Với bụi có kích thước dưới 5mm, nó có khả năng xâm nhập vào tận phế nang, tạo ra tình trạng xơ hóa tổ chức phổi và gây nên bệnh bụi phổi.

Phần lớn các hạt bụi có kích thước lớn hơn sẽ bị giữ lại ở mũi, khí phế quản hoặc phế quản nhỏ. Bụi vào đường hô hấp trên sẽ gây tình trạng viêm mũi, xuất tiết và lâu ngày gây thoái hóa niêm mạc, viêm teo và làm giảm hoặc mất khả năng lọc của mũi. Xâm nhập sâu hơn thì gây viêm khí quản, viêm phế quản cấp hoặc mạn.

Bụi không chỉ tác động trên đường hô hấp mà tác động đến tất cả những vị trí mà nó tiếp xúc. Như bụi bám ngoài da sẽ gây khô da, viêm loét da, chàm da do dị ứng. Trong thời tiết nắng nóng, bụi bít tắc các tuyến bã nhờn trên da và gây mụn, nhọt. Bụi cũng có thể xâm nhập vào mắt, gây viêm loét kết mạc, thậm chí làm tổn thương giác mạc. Đôi khi bụi chứa mầm bệnh (vi khuẩn, virus, nấm mốc) còn gây ra nhiều bệnh nhiễm trùng khác nhau.

Nguy cơ gia tăng bệnh hô hấp, tim mạch nghiêm trọng

Y học chia bụi làm 4 loại là bụi trơ (không gây phản ứng cơ thể khi xâm nhập), bụi gây nhiễm độc (có thể hòa tan vào dịch cơ thể để xâm nhập các cơ quan trong người và gây độc), bụi gây dị ứng (gây phản ứng dị ứng khi xâm nhập cơ thể) và bụi gây xơ hóa phổi (gây bệnh bụi phổi silic, bụi phổi amian).

Tùy tính chất bụi, mức độ tiếp xúc và quá trình diễn tiến bệnh lý, khi xâm nhập đường hô hấp, bụi có thể gây rối loạn chức năng hô hấp từ nhẹ đến nặng.

Bụi là một trong những yếu tố nguy cơ có hại, có thể tác động đến sức khỏe, gây ra bệnh phổi nghề nghiệp hoặc một số bệnh phổi nguy hiểm như ung thư phổi, hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD).

Trước đây y học ghi nhận 5 yếu tố nguy cơ gây bệnh lý tim mạch là giới tính nam, tuổi già, tăng huyết áp, tăng mỡ máu và hút thuốc lá. Hiện tại y học đã bổ sung thêm 2 yếu tố là đái tháo đường và tiếp xúc không khí ô nhiễm.

Nghiên cứu đã chứng minh ô nhiễm không khí làm tăng nặng các bệnh tim mạch sẵn có và gây khởi phát bệnh. Nghiên cứu của EPA và các tổ chức khác cho thấy tăng tiếp xúc với PM2.5 sẽ khởi phát cơn nhồi máu cơ tim.

Tiếp xúc lâu dài sẽ đưa đến tăng tử vong tim mạch và giảm tuổi thọ. Việc tiếp xúc với bụi ô nhiễm sẽ làm tăng nguy cơ nhập viện do hội chứng mạch vành, rối loạn nhịp, suy tim, đột quỵ và thậm chí đột tử. Người bị bệnh tim mạn khi tiếp xúc với ô nhiễm bụi có thể trải qua các vấn đề: hồi hộp đánh trống ngực, mệt mỏi không thường xuyên, khó thở, đau ngực, đau cổ, đau vai.

Theo: TSK số 687